Merhaba sevgili 6. sınıf öğrencim! Ben Türkçe öğretmeniniz. Bugün görseldeki çok güzel ve düşündürücü etkinlikleri beraber inceleyip, nasıl yapacağımızı adım adım konuşacağız. Hazır mısın? Hadi başlayalım!
Öncelikle bu etkinlikler aslında sana ders kitabında verilen, arkadaşlarınla birlikte yapabileceğin konuşma ve düşünme çalışmaları. Ben şimdi bu çalışmaları sana nasıl yapacağını, nelere dikkat edeceğini ve örneklerle açıklayacağım.
4. ANLATALIM
a. Öğretmeninizin rehberliğinde gruplara ayrılınız. Grup arkadaşlarınızla aşağıdaki örnek giriş ifadelerini inceleyiniz. Bu ifadelerden birini seçiniz ya da grup arkadaşlarınızla farklı bir icat seçerek giriş ifadenizi belirleyiniz.
Akıllı tahta icat edilmeseydi…
Uçak icat edilmeseydi…
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu bölümde amacımız bir konu hakkında konuşmaya başlamak için bir giriş cümlesi seçmek. Öğretmenimiz bizi gruplara ayıracak ve biz de arkadaşlarımızla birlikte bu iki örnek cümleyi inceleyeceğiz:
- Akıllı tahta icat edilmeseydi…
- Uçak icat edilmeseydi…
Bu cümleler, bir şeyin olmadığı veya farklı olduğu durumda nelerin değişebileceğini düşündüren, yani şart bildiren cümlelerin başlangıcıdır. Diyelim ki biz “Uçak icat edilmeseydi…” cümlesini seçtik. Bu durumda konuşmamızın geri kalanını bu düşünce üzerine kuracağız.
Ya da grup arkadaşlarınla oturup, “Acaba başka hangi icat olmasaydı hayatımız çok değişirdi?” diye düşünebilirsiniz. Belki “Telefon icat edilmeseydi…” ya da “Elektrik icat edilmeseydi…” gibi başka bir başlangıç cümlesi de seçebilirsiniz. Önemli olan, bu cümlelerin devamında gelecek konuşmalara bir kapı açması.
b. Aşağıdaki adımları takip ederek “şart işlevli söz varlığı” oyununu oynayınız. Oyunun amacının en kısa sürede grup üyelerinin tümünün şart işlevli söz varlığını kullanarak cümle söylemesi olduğunu unutmayınız.
- Seçtiğiniz ifadeyle ilgili şart işlevli söz varlığını (-sA, ise, -DI mi, -DIkçA, -IncA ama, yalnız, lazım, eğer, şayet, ki, mutlaka, kesinlikle, şu şartla, illa) kullanarak bir cümle oluşturunuz.
- Grup içindeki konuşma sıranızı belirleyiniz. Bu sıraya uygun olarak bir önceki konuşmacının cümlesinin devamı niteliğinde bir cümle kurunuz. Cümlenizde şart işlevli söz varlığını kullanmaya dikkat ediniz. Etkinliğe başlamadan aşağıdaki örneği inceleyiniz.
Örnek:
- Uçak icat edilmeseydi uzak mesafelere gitmek günler sürerdi.
- Şayet uzak mesafelere gitmek günler sürseydi turizm amaçlı seyahatler azalırdı.
Çözüm:
Şimdi gelelim bu oyunun nasıl oynanacağına. Bu oyun, Türkçede çok önemli olan şart bildiren kelimeleri ve ekleri kullanarak cümle kurma becerimizi geliştirecek. Şart bildiren söz varlığı dediğimiz şey, bir şeyin olmasına bağlı olarak başka bir şeyin olacağını anlatan kelimeler ve eklerdir. Mesela, “-sA/-se” eki, “eğer”, “şayet” kelimeleri bunlara örnektir.
Adım 1: Konuya Karar Verelim
Yukarıdaki 4.a bölümünde seçtiğimiz veya belirlediğimiz giriş cümlesini alıyoruz. Diyelim ki “Uçak icat edilmeseydi…” cümlesini seçtik. Konumuz bu.
Adım 2: İlk Cümleyi Kuralım
Grubumuzdaki ilk kişi, seçilen konuyla ilgili, şart bildiren bir kelime veya ek kullanarak bir cümle kuracak. Örnekteki gibi başlayabiliriz:
- “Uçak icat edilmeseydi, insanlar uzak yerlere kolayca gidemezdi.”
Burada “icat edilmeseydi” derken “-sA/-se” şart ekini kullandık. Gördün mü?
Adım 3: Sırayla Cümle Kuralım
Şimdi sıra ikinci arkadaşına geçti. O da senin cümlenin devamı niteliğinde, yani konuyla bağlantılı olacak şekilde ve yine şart bildiren bir kelime veya ek kullanarak bir cümle kuracak. Mesela:
- “İnsanlar uzak yerlere kolayca gidemezdi ise, farklı kültürleri tanımaları çok zor olurdu.”
Burada “ise” kelimesini kullandık.
Adım 4: Oyunu Tamamlayalım
Bu şekilde grup üyeleri sırayla cümleler kurarak devam edecek. Herkesin amacı, bir önceki cümlenin devamı olacak şekilde ve mutlaka listedeki şart işlevli söz varlıklarından birini (eğer, şayet, ki, mutlaka, kesinlikle, şu şartla, illa, -sA, ise, -DI mi, -DIkçA, -IncA ama, yalnız, lazım) kullanarak cümle kurmak. Oyunun amacı, en kısa sürede herkesin bu şartlı cümleleri kurarak sırasını tamamlamasıdır. Böylece hem hızlı düşünme hem de dilimizi doğru kullanma becerimiz gelişecek.
5. ANLATALIM
Ziyaretçi olarak katıldığınız TeknoFest’te beklemediğiniz bir anda “Sıra Sende” etkinliğinde size söz verildiğini düşününüz. Aşağıdaki yönergelere göre doğaçlama yoluyla bir konuşma yapınız.
Çözüm:
Bu bölümde ise TeknoFest gibi büyük ve heyecan verici bir etkinlikte aniden söz alıp konuşma yapma deneyimi yaşayacağız. Bu, hem özgüvenimizi artıracak hem de topluluk önünde konuşma becerimizi geliştirecek harika bir çalışma.
1. Konuşmanıza başlamadan önce festivalde ilginizi çekebilecek alanlar, etkinlikler veya bu festivalde sizi en çok etkileyebilecek tasarımlar vb. üzerine kısa bir süre düşünerek zihinsel planlama yapınız.
Çözüm:
Adım 1: Düşünme ve Planlama
Konuşmaya başlamadan önce, sana söz verildiği anda hemen aklında bir plan yapmalısın. Şöyle düşün: “TeknoFest’e geldim, neler gördüm, neler hissettim? Beni en çok ne etkiledi?”
Mesela, uçan arabaları mı çok beğendin? Robot yarışları mı ilgini çekti? Yoksa genç mühendislerin geliştirdiği yeni bir proje mi seni şaşırttı? Bu konular üzerine kısacık bir an düşün ve konuşmanda bunlardan hangisine değineceğine karar ver. Aklında küçük bir taslak oluştur ki konuşurken takılmayasın.
Örnek zihinsel plan: TeknoFest’teyim. Drone‘lar çok ilgimi çekti. Gelecekte ne kadar önemli olacaklarını düşünüyorum. Belki ben de bir gün böyle bir şey yapabilirim.
2. Planlamanız doğrultusunda festival ile ilgili bir konuşma yapınız.
Çözüm:
Adım 2: Konuşmayı Yapma
Şimdi sıra konuşmayı yapmaya geldi. Önceki adımda yaptığın zihinsel planlamayı kullanarak, TeknoFest hakkında bir konuşma yapmalısın. Unutma, bu bir doğaçlama, yani anında ve içinden geldiği gibi konuşacaksın ama planına sadık kalmaya çalışacaksın.
Örnek konuşma başlangıcı:
“Merhaba sevgili TeknoFest katılımcıları! Bugün burada olmak gerçekten harika bir duygu. Özellikle de bu kadar yenilikçi teknolojiyi bir arada görmek beni çok heyecanlandırdı. Benim en çok ilgimi çeken alanlardan biri de insansız hava araçları, yani drone‘lar oldu.”
3. Konuşmanız sırasında kurduğunuz cümlelerde özne-yüklem uyumuna dikkat ediniz.
Çözüm:
Adım 3: Dil Bilgisi Kurallarına Dikkat
Konuşurken sadece ne söyleyeceğine değil, nasıl söylediğine de dikkat etmelisin. Özellikle de özne-yüklem uyumu çok önemlidir. Ne demek bu?
Özne, cümlede işi yapan veya hakkında bilgi verilen varlıktır. Yüklem ise, öznenin yaptığı işi veya durumunu bildiren sözcüktür. Özne tekilse yüklem de tekil, özne çoğulsa yüklem de çoğul olmalıdır (bazı özel durumlar hariç, ama şimdilik bu temel kurala odaklanalım).
Örnekler:
- Ben TeknoFest’i çok sevdim. (Ben – tekil özne, sevdim – tekil yüklem)
- Öğrenciler projeleri dikkatle incelediler. (Öğrenciler – çoğul özne, incelediler – çoğul yüklem)
- Uçan araba projesi beni çok etkiledi. (Uçan araba projesi – tekil özne, etkiledi – tekil yüklem)
Konuşurken bu uyuma dikkat edersen, cümlelerin daha düzgün ve anlaşılır olur.
4. Konuşmanızı bir sonraki TeknoFest’in şehrinizde düzenlenmesi, büyük küçük herkesin bu festivale katılım sağlaması, böyle projelerin daha sık gerçekleştirilmesi vb. dileklerle sonlandırınız.
Çözüm:
Adım 4: Konuşmayı Sonlandırma
Güzel bir konuşma, güzel bir bitişle tamamlanır. Konuşmanın sonunda, TeknoFest gibi etkinliklerle ilgili dileklerini ve temennilerini paylaşabilirsin. Böylece hem olumlu bir mesaj vermiş olursun hem de dinleyicilerin üzerinde iyi bir etki bırakırsın.
Örnek konuşma sonu:
“Umarım bu tür bilim ve teknoloji festivalleri ülkemizin her yerinde, hatta bizim şehrimizde de daha sık düzenlenir. Çünkü bu festivaller, hem biz çocukların ve gençlerin hayallerini yeşertiyor hem de büyük küçük herkesi bilimin ışığında buluşturuyor. Geleceğin bilim insanları ve mühendisleri olarak bizler de bu projelere destek vermeye devam edeceğiz. Hepinize teşekkür ederim!”
İşte böyle sevgili öğrencim! Bu adımları takip ederek hem dil bilgisi kurallarını pekiştirecek hem de topluluk önünde konuşma becerini geliştireceksin. Unutma, pratik yapmak her zaman en iyi öğrenme yoludur!