Merhaba sevgili öğrencim,
Harika bir çalışma! Fen Bilimleri dersimizle ilgili bu kavramları öğrenmek istemen çok güzel. Ben de 5. Sınıf Fen Bilimleri öğretmenin olarak sana bu kavramları bir bir, en kolay ve anlaşılır şekilde açıklayacağım. Haydi başlayalım!
esneklik : Bir cismin, kuvvet etkisiyle uzunluk, oylum ya da biçimce değişikliğe uğraması ve kuvvet kalkınca başlangıç biçim ve boyutlarına yeniden bulması özelliği.
Gel şimdi bu tanımı biraz daha basitleştirelim.
Adım 1: Esneklik, bir cisme bir kuvvet uyguladığımızda (mesela çektiğimizde, sıktığımızda veya büktüğümüzde) şeklinin değişmesi, ama o kuvveti bıraktığımızda tekrar eski haline dönmesi demektir.
Adım 2: En güzel örneklerden biri lastik bir toka veya bir pakete sarılı lastiktir. Lastiği iki ucundan çektiğinde uzar, değil mi? Şekli değişir. Ama bıraktığın anda hemen eski, yuvarlak haline geri döner. İşte bu özelliğe esneklik diyoruz. Sünger de harika bir örnektir!
etçil : Etle beslenen canlı.
Bu kelimeyi aslında günlük hayatta sıkça duyarız.
Adım 1: “Etçil” kelimesi, beslenmek için sadece et yiyen canlılar için kullanılır. Bu hayvanlar genellikle avlanarak karınlarını doyururlar.
Adım 2: Mesela aslanlar, kaplanlar, kurtlar, timsahlar ve kartallar etçil hayvanlara çok güzel örneklerdir. Onlar ot yemezler, sadece diğer hayvanları avlayarak beslenirler.
etkileşim : Karşılıklı kuvvet ve etkilerin tümü.
Etkileşim, en az iki şeyin birbirini etkilemesi durumudur.
Adım 1: Bir olayın tek taraflı değil, karşılıklı olmasına etkileşim deriz. Yani bir şey diğerini etkilerken, diğeri de onu etkiler.
Adım 2: İki mıknatısı birbirine yaklaştırdığını düşün. Birbirlerini iterler ya da çekerler, değil mi? İşte bu bir etkileşimdir. Çünkü birinci mıknatıs ikinciye, ikinci mıknatıs da birinciye aynı anda bir kuvvet uygular. Arkadaşınla konuşman bile bir etkileşimdir!
evre : Bir olayda birbiri ardınca görülen, bir işte birbirini takip eden durumların her biri, aşama, faz.
Evre kelimesi, bir sürecin basamakları veya aşamaları anlamına gelir.
Adım 1: Bir şeyin baştan sona doğru geçerken yaşadığı farklı durumlara evre denir.
Adım 2: En güzel örnek Ay’ın evreleridir. Ay, gökyüzünde her gece aynı görünmez. Bazen kocaman bir top gibi (Dolunay), bazen yarım (İlk Dördün, Son Dördün), bazen de incecik bir hilal gibidir. İşte Ay’ın bu farklı görünümlerinin her birine evre diyoruz.
faaliyet : İşler durumda olma, çalışkanlık, canlılık, hareket, etkinlik.
Faaliyet, kısacası bir şeyler yapmak demektir.
Adım 1: Canlıların veya cansız varlıkların yaptıkları işlere, etkinliklere faaliyet denir.
Adım 2: Mesela senin ders çalışman, resim yapman veya spor yapman birer faaliyettir. Bir yanardağın patlaması da bir volkanik faaliyettir.
filtre : Bir akışkandaki farklı maddeleri süzüp ayıran alet veya aletlerden oluşan düzenek, süzgeç, süzek.
Filtre, ayırma işlemi yapan bir araçtır.
Adım 1: Bir karışımın içindeki maddeleri birbirinden ayırmak için kullanılan araçlara filtre denir. Genellikle büyük parçaların geçmesini engelleyip küçük parçaların veya sıvının geçmesine izin verir.
Adım 2: Annenin mutfakta makarna yaparken suyunu süzdüğü süzgeç bir filtredir. Ya da içme suyunu temizlemek için kullanılan su arıtma cihazlarının içinde de filtreler bulunur. Bu filtreler suyun içindeki zararlı maddeleri tutar, temiz suyun geçmesini sağlar.
fiş : Prizden elektrik enerjisi almaya yarayan araç.
Bu hepimizin evinde kullandığı bir araç.
Adım 1: Elektrikle çalışan aletlerin (televizyon, bilgisayar, saç kurutma makinesi gibi) kablolarının ucunda bulunan ve prize takılan parçaya fiş denir.
Adım 2: Fişi prize taktığımızda, elektrikli alet çalışması için gereken elektrik enerjisini prizden almış olur. Fiş, alet ile elektrik kaynağı arasında bir köprü görevi görür.
folyo : Kalınlığı genelde 0,15 mm’yi geçmeyen çok ince metal levha.
Folyo, genellikle alüminyumdan yapılmış, parlak ve ince bir metal yapraktır.
Adım 1: Çok çok ince hale getirilmiş metal levhalara folyo denir.
Adım 2: Mutfakta yiyecekleri sarmak, fırında pişirmek veya sıcak tutmak için kullanılan alüminyum folyoyu mutlaka görmüşsündür. İşte o parlak, kağıt gibi yırtılabilen metal, folyodur.
genleşme : Isı ya da dönüşüm nedenleriyle oluşan genişleme.
Genleşme, maddelerin ısınınca büyümesi olayıdır.
Adım 1: Maddeler (katı, sıvı veya gaz) ısıtıldıklarında tanecikleri daha hızlı hareket etmeye başlar ve birbirinden uzaklaşır. Bu da maddenin hacminin, yani kapladığı yerin artmasına neden olur. Bu olaya genleşme diyoruz.
Adım 2: Yazın sıcak havalarda elektrik tellerinin biraz sarktığını fark ettin mi? Bunun sebebi, ısınan metal tellerin genleşerek uzamasıdır. Tren rayları döşenirken aralarında küçük boşluklar bırakılır, çünkü sıcakta genleşen rayların bükülmemesi gerekir.
gezegen : Güneş çevresinde dolanan, Güneş’ten aldıkları ışığı yansıtan gök cisimlerinin ortak adı.
Biz de bir gezegenin üzerinde yaşıyoruz!
Adım 1: Kendi ışığını üretmeyen, bir yıldızın (bizim için Güneş’in) etrafında belirli bir yörüngede dönen büyük gök cisimlerine gezegen denir.
Adım 2: Üzerinde yaşadığımız Dünya bir gezegendir. Güneş sistemimizde Dünya’dan başka Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün adında başka gezegenler de vardır. Geceleri gökyüzünde gördüğümüz parlak noktalardan bazıları, Güneş’in ışığını yansıtan bu gezegenlerdir.
gök bilim : Gök cisimlerinin uzaydaki durumlarını, hareketlerini, fiziksel ve kimyasal yapılarını inceleyen bilim dalı.
Gök bilim, uzayın sırlarını araştıran harika bir bilimdir.
Adım 1: Yıldızları, gezegenleri, galaksileri, kuyruklu yıldızları ve evrendeki her şeyi inceleyen bilim dalına gök bilim veya astronomi denir.
Adım 2: Gök bilimciler, teleskoplar kullanarak uzayı gözlemler ve evrenin nasıl çalıştığını, gezegenlerin nasıl hareket ettiğini anlamaya çalışırlar.
gözlemci : Gözlemevinde gök cisimlerinin gözlemlerini yapan kimse.
Gözlemci, bir şeyi dikkatle izleyen kişidir.
Adım 1: Fen bilimlerinde, özellikle gök bilimde, teleskop gibi aletler kullanarak gökyüzünü ve gök cisimlerini inceleyen bilim insanlarına gözlemci (astronom) denir.
Adım 2: Bu kişiler, yeni gezegenler veya yıldızlar keşfetmek için saatlerce gökyüzünü incelerler.
gözlemevi : Gök cisimlerinin gözlemlerinin yapıldığı yer, rasathane.
Gözlemevi, gök bilimcilerin çalışma yeridir.
Adım 1: İçinde büyük ve güçlü teleskopların bulunduğu, gökyüzünü incelemek için özel olarak inşa edilmiş binalara gözlemevi veya rasathane denir.
Adım 2: Gözlemevleri genellikle şehir ışıklarından uzak, yüksek ve havası temiz yerlere kurulur ki gökyüzü en net şekilde görülebilsin.
güneş paneli : Isınma veya suyu ısıtma amacıyla güneş ışığından yararlanmayı sağlayan araç.
Güneş paneli ile güneş pilini karıştırmamak önemlidir, ikisi farklı amaçlar için kullanılır.
Adım 1:Güneş paneli, Güneş’ten gelen ışık enerjisini kullanarak içindeki suyu veya havayı ısıtan sistemdir. Yani amacı ısıtmak‘tır.
Adım 2: Özellikle yazlık yerlerde binaların çatılarında gördüğümüz, genellikle siyah renkli, camlı büyük paneller bunlardır. Güneş bu panelleri ısıtır, panellerin içindeki borulardan geçen su da ısınır ve böylece evde sıcak su elde edilmiş olur.
güneş pili : Güneş’ten gelen ışığı alıp elektrik enerjisine çeviren düzenek.
Güneş pili ise Güneş ışığından elektrik üretir.
Adım 1:Güneş pili, Güneş ışığını doğrudan elektrik enerjisine dönüştüren teknolojik bir alettir. Amacı elektrik üretmek‘tir.
Adım 2: Hesap makinelerinin üzerindeki küçük, koyu renkli kareleri hatırla. Onlar güneş pilidir ve makinenin pilsiz çalışmasını sağlar. Ayrıca sokak lambalarında, uydularda ve büyük elektrik santrallerinde de kullanılırlar.
hava direnci : Hareket eden bir cismin hareketine karşı havanın gösterdiği kuvvet.
Hava direnci, havanın cisimleri yavaşlatan kuvvetidir.
Adım 1: Hava, aslında boşluk değildir. İçinde bir sürü tanecik vardır. Bir cisim havanın içinde hareket ederken bu taneciklere çarpar ve hava, cismin hareketini zorlaştıran, onu yavaşlatan bir kuvvet uygular. Buna hava direnci diyoruz.
Adım 2: Koşarken rüzgarı yüzünde hissedersin, değil mi? İşte o hava direncidir. En güzel örnek ise paraşüttür. Paraşüt çok geniş olduğu için üzerine etki eden hava direncini artırır ve insanın yavaşça, güvenli bir şekilde yere inmesini sağlar.
hazne : Bir maddenin toplandığı, biriktirildiği yer, depo.
Hazne, bir şeyleri biriktirmek için kullanılan bir bölümdür.
Adım 1: Genellikle sıvı veya katı bir maddeyi içinde tutmak, depolamak için kullanılan kapalı bölüme hazne denir.
Adım 2: Su sebillerinin üzerindeki büyük damacana bir su haznesidir. Kalemlerin içindeki mürekkebin bulunduğu kısım bir mürekkep haznesidir. Arabaların benzin deposu da bir yakıt haznesidir.
Umarım bu açıklamalar işine yaramıştır. Unutma, Fen Bilimleri etrafımızdaki dünyayı anlamaktır. Merak etmeye ve soru sormaya devam et! Başarılar dilerim