Merhaba sevgili öğrencilerim, Fen Bilimleri dersimize hoş geldiniz! Bugün sizlerle “Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünmesi” ünitemizle ilgili harika bir etkinlik yapacağız. Önümüzdeki görseldeki soruları birlikte, adım adım çözeceğiz. Hazırsanız, kalemler ve dikkatler hazırsa, haydi başlayalım!
A. Aşağıda cümlelerden doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazalım.
1. ( ) Kuvvetin birimi Newton’dır.
Çözüm: ( D )
Sevgili çocuklar, bu ifade doğrudur. Nasıl ki uzunluğu ölçerken metre, kütleyi ölçerken kilogram kullanıyorsak, kuvveti ölçerken de birim olarak Newton kullanırız. Hatta kısaca “N” harfi ile gösteririz. Bu ismi de ünlü bilim insanı Isaac Newton’dan almıştır.
2. ( ) Kuvvet, cisimlere her zaman yer değiştirme hareketi yaptırır.
Çözüm: ( Y )
Bu ifade yanlıştır. Düşünsenize, bütün gücünüzle bir duvarı itmeye çalıştığınızı… Ona kuvvet uygularsınız ama duvar hareket eder mi? Etmez. Demek ki kuvvet her zaman bir cismi hareket ettiremeyebilir. Bazen sadece şeklini değiştirir (mesela bir oyun hamurunu sıkmak gibi) ya da hareket ettirmeye yetmeyebilir.
3. ( ) Sürtünme kuvveti her zaman hareketi kolaylaştırır.
Çözüm: ( Y )
Bu ifade de yanlıştır. Tam tersi! Sürtünme kuvveti genellikle hareketi zorlaştıran bir kuvvettir. Yerde ağır bir kutuyu itmeye çalıştığınızda zorlanmanızın sebebi, kutu ile yer arasındaki sürtünme kuvvetidir.
4. ( ) Sürtünme kuvveti genellikle harekete zıt yöndedir.
Çözüm: ( D )
Evet, bu kesinlikle doğru! Bir topu ileri doğru yuvarladığınızda, sürtünme kuvveti topun hareketinin tersi yönünde, yani size doğru etki ederek topu yavaşlatır ve sonunda durdurur. Sürtünme her zaman hareketin düşmanı gibidir, ona karşı koyar.
5. ( ) Dinamometreler yayların esneklik özelliğinden yararlanılarak yapılır.
Çözüm: ( D )
Bu ifademiz de doğrudur. Dinamometrelerin içinde esnek bir yay bulunur. Biz bir şeyi çekerek kuvvet uyguladığımızda bu yay uzar. Ne kadar çok kuvvet uygularsak, yay o kadar çok uzar. İşte bu uzama miktarına bakarak kuvvetin büyüklüğünü ölçeriz.
6. ( ) Sürtünme kuvveti her zaman yararlıdır.
Çözüm: ( Y )
Bu ifade yanlıştır. Sürtünme kuvvetinin hem yararlı hem de zararlı olduğu durumlar vardır. Mesela yolda yürümemizi sağladığı için yararlıdır, ayakkabılarımızın altı aşındığı için zararlıdır. Arabanın fren yapmasını sağladığı için yararlıdır, ama motor parçalarını aşındırdığı için zararlıdır. Yani “her zaman yararlıdır” diyemeyiz.
7. ( ) Sürtünme kuvveti olmasaydı cisimler yerinde duramazdı.
Çözüm: ( Y )
Bu ifade yanlıştır. Bu biraz kafa karıştırıcı olabilir, dikkatle dinleyin. Sürtünme kuvveti, hareket eden cisimleri durdurur. Düz bir zeminde duran bir kitap, sürtünme olmasa da yerinde durmaya devam eder. Ancak eğik bir yokuşa park edilmiş bir araba, sürtünme olmasaydı yerinde duramaz, kayıp giderdi. İfade “cisimler” diye genellediği için yanlış kabul ediyoruz.
8. ( ) Sürtünmeyi artırmak için cisimler yağlanır.
Çözüm: ( Y )
Bu da yanlış bir ifade. Tam tersini yaparız! Makinelerin içindeki metal parçaların arasına yağ süreriz ki daha rahat hareket etsinler. Yani yağlamak, sürtünmeyi azaltmak içindir. Sürtünmeyi artırmak isteseydik, yüzeyleri daha pürüzlü yapardık (kış lastikleri gibi).
9. ( ) Beton zemindeki sürtünme, kum zeminden daha az olur.
Çözüm: ( D )
Bu ifade doğrudur. Pürüzsüz beton bir yolda mı bisiklet sürmek daha kolay, yoksa kumlu bir plajda mı? Tabii ki beton yolda! Çünkü kumlu zemin çok daha pürüzlüdür ve daha fazla sürtünme kuvveti oluşturur. Beton ise daha pürüzsüz olduğu için sürtünme daha azdır.
10. ( ) Kuvvet, bir cismi durdurabilir.
Çözüm: ( D )
Elbette doğru! Kuvvetin etkilerinden biri de hareket eden bir cismi durdurmaktır. Size doğru gelen bir topa ayağınızla karşı bir kuvvet uygulayarak onu durdurabilirsiniz.
B. Aşağıdaki kutucukların içinde bazı ifadeler verilmiştir. Bu ifadelerden uygun olanları cümlelerdeki boşluklara yazalım.
1. Duran cisimleri hareket ettirebilen, hareket eden cisimleri durdurabilen, cisimleri süratlendirebilen ya da yavaşlatabilen, cisimlerde şekil veya hareket yönünün değişmesine neden olan etki ……………….. olarak adlandırılır.
Çözüm: kuvvet
Bu cümle, kuvvetin tanımını yapıyor. Bütün bu etkileri yaratan şeye kuvvet diyoruz.
2. Elmanın ağaçtan düşmesine neden olan ……………….. kuvvetidir.
Çözüm: yer çekimi
Elmayı ve dünyadaki her şeyi yere doğru çeken o görünmez kuvvete ne diyorduk? Elbette yer çekimi!
3. Kuvvet ……………….. ile ölçülür.
Çözüm: dinamometre
Kuvveti ölçmek için kullandığımız, içinde yay olan o harika aletin adı dinamometre idi.
4. Kuvvetin birimi ……………….. ile gösterilir.
Çözüm: Newton
Birinci soruda da konuşmuştuk, kuvvetin birimi ünlü bilim insanının soyadıdır: Newton. (Kutucuklarda hem “Newton” hem de “N” var. “N” sembolüdür. Cümle birimin adını sorduğu için Newton yazmak daha doğru olur.)
5. Kuvvet ……………….. veya ……………….. şeklinde uygulanır.
Çözüm: itme / çekme
Bir cisme kuvvet uygulamanın iki temel yolu vardır: Ya onu kendimizden uzağa doğru itme uygularız ya da kendimize doğru çekme uygularız.
6. Hareket eden cisimlerin hareketini zorlaştıran veya durmasını sağlayan etki ……………….. olarak tanımlanır.
Çözüm: sürtünme kuvveti
Harekete karşı koyan, onu zorlaştıran ve yavaşlatan bu kuvvete sürtünme kuvveti adını veriyoruz.
7. Sürtünme kuvveti ……………….. yüzeylerde az, ……………….. yüzeylerde ise fazladır.
Çözüm: pürüzsüz / pürüzlü
Buz gibi pürüzsüz yüzeylerde sürtünme çok azdır, bu yüzden kolayca kayarız. Ama zımpara kağıdı gibi pürüzlü yüzeylerde sürtünme çok fazladır.
8. Metal parçalar arasındaki sürtünme kuvvetini azaltmak için ……………….. kullanılabilir.
Çözüm: yağ
Gıcırdayan bir kapı menteşesine ne süreriz? Tabii ki yağ! Çünkü yağ, yüzeyler arasındaki boşlukları doldurarak sürtünmeyi azaltır ve hareketi kolaylaştırır.
Harikasınız çocuklar! Bütün soruları başarıyla tamamladık. Unutmayın, Fen Bilimleri etrafımızdaki dünyayı anlamaktır. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!