Harika bir etkinlik! Fen Bilimleri dersimizin en keyifli yanlarından biri de böyle deneyler yaparak konuları bizzat gözlemlemektir. Haydi şimdi bu deneyi birlikte yorumlayalım ve soruyu cevaplayalım.
Soru: Balon jojeyi ispirto ocağının üzerinde ısıttığımızda ne gözlemledik? Nedenlerini açıklayalım.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu deneyi adım adım inceleyerek sonuca ulaşalım. Unutma, bilim gözlem yapmak ve “Neden?” diye sormakla başlar.
Adım 1: Gözlemimiz (Ne Gördük?)
Deneyde balon jojeyi, yani içindeki renkli suyu ispirto ocağı ile ısıtmaya başladığımızda, ince cam borunun (pipetin) içindeki renkli su seviyesinin yavaş yavaş yükseldiğini görürüz. Eğer yeterince uzun süre ısıtırsak su borudan taşabilir bile!
Adım 2: Açıklamamız (Bu Neden Oldu?)
Peki, bu su seviyesi neden yükseldi? İçine fazladan su eklemedik, değil mi? İşte burada fen bilimlerinin sihirli kavramlarından biri devreye giriyor: GENLEŞME.
- Maddeler, ısı aldıklarında tanecikleri daha hızlı hareket etmeye başlar. Tıpkı teneffüs zili çaldığında sizin bahçede daha çok koşturmanız gibi!
- Daha hızlı hareket eden bu tanecikler birbirinden uzaklaşır ve daha fazla yer kaplamak ister.
- Maddelerin ısı alarak hacimlerinin artması, yani kapladıkları yerin büyümesi olayına genleşme diyoruz.
- Bizim deneyimizde de balon jojedeki su, ispirto ocağından ısı aldı. Isınan suyun tanecikleri birbirinden uzaklaştı ve su genleşti.
- Genleşen su, balon jojenin içine sığamadığı için gidebileceği tek yer olan ince borunun içinde yukarı doğru yükseldi. Gözlemlediğimiz şey tam olarak buydu!
Peki ya tersi olsaydı?
Eğer ısıttığımız bu düzeneği soğumaya bıraksaydık ne olurdu dersin? Bu sefer de su ısı kaybedeceği için tanecikleri yavaşlayacak ve birbirine yaklaşacaktı. Yani suyun hacmi azalacaktı. Bu olaya da büzülme diyoruz. Bu durumda da borudaki su seviyesi aşağıya inecekti.
Unutma: Bu prensip, yani sıvıların ısınıca genleşip soğuyunca büzülmesi, termometrelerin çalışma prensibidir. Termometrenin içindeki sıvı (cıva veya alkol) hava ısındığında genleşerek yükselir, hava soğuduğunda ise büzülerek alçalır ve biz de sıcaklığı ölçmüş oluruz.
Umarım açıklama anlaşılır olmuştur. Aklına takılan bir şey olursa çekinmeden sorabilirsin!