Merhaba sevgili öğrencilerim, ben 5. Sınıf Fen Bilimleri öğretmeniniz.
Bugün kitabımızın 215. sayfasında yer alan bazı önemli fen bilimleri terimlerini birlikte inceleyeceğiz. Bu kelimelerin ne anlama geldiğini daha iyi anlamanız için size adım adım açıklayacağım. Hazırsanız, haydi başlayalım!
1. Terim: naftalin
Maden kömürü katranının kuru kuruya damıtılmasından elde edilen özel kokulu, beyaz bir madde.
Şimdi bu tanımı daha anlaşılır hale getirelim:
Adım 1: Naftalin, genellikle küçük beyaz toplar şeklinde gördüğümüz, keskin ve özel bir kokusu olan katı bir maddedir.
Adım 2: Şöyle düşünelim; bazen annelerimiz veya ninelerimiz yünlü kıyafetleri sandıklara kaldırırken aralarına güveler yemesin diye beyaz, kokulu toplar koyarlar. İşte o toplar naftalindir! Zamanla katı halden doğrudan gaz hale geçer, yani süblimleşir ve kokusuyla böcekleri uzak tutar.
2. Terim: nem
Havada bulunan su buharı, rutubet.
Hadi bunu da basitleştirelim:
Adım 1: Nem, havanın içindeki göremediğimiz su tanecikleridir. Yani havadaki su buharıdır.
Adım 2: Mesela banyo yaptıktan sonra aynanın buğulanması, havadaki su buharının, yani nemin bir sonucudur. Ya da yazın bazı günler “Bugün hava çok bunaltıcı ve yapış yapış” deriz ya, işte o havanın nemli olmasından kaynaklanır.
3. Terim: omurga
Sırt boyunca uzanarak vücuda destek sağlayan, kemikten, kıkırdaktan veya her ikisinden oluşan, içinde omuriliği barındıran yapı, bel kemiği.
Omurga neymiş, bir bakalım:
Adım 1: Omurga, sırtımızın tam ortasında, boynumuzdan kuyruk sokumumuza kadar uzanan üst üste dizilmiş kemiklerdir.
Adım 2: Elini sırtının ortasına götürdüğünde hissettiğin o çıkıntılı kemik zinciri, senin omurgandır. Bizi dimdik ayakta tutar ve beynimizden gelen mesajları taşıyan çok önemli sinirlerin (omuriliğin) korunmasını sağlar.
4. Terim: organ
Canlı bir vücudun belirli bir görevi yapan bölümü.
Organ kelimesini açıklayalım:
Adım 1: Vücudumuzda, belirli bir işi yapmak için özelleşmiş yapılara organ denir.
Adım 2: Tıpkı bir arabanın motoru, tekerlekleri, direksiyonu gibi parçaları olduğu gibi, bizim vücudumuzun da parçaları vardır. Mesela kalbimiz kan pompalamakla görevli bir organdır. Akciğerlerimiz nefes almamızı sağlayan bir organdır. Midemiz ise yiyecekleri sindiren bir organdır.
5. Terim: otçul
Otla beslenen canlılar.
Otçul canlılar kimlermiş?
Adım 1: Sadece bitkilerle, yani ot, yaprak, sebze ve meyve gibi yiyeceklerle beslenen hayvanlara otçul denir.
Adım 2: Aklımıza hemen inekler, koyunlar, keçiler, atlar ve tavşanlar gelebilir. Bu hayvanlar et yemezler, enerjilerini bitkilerden alırlar.
6. Terim: özdeş
Her türlü nitelik bakımından ayırt edilemeyecek kadar benzer olan, aynı.
Özdeş ne demekmiş?
Adım 1: İki veya daha fazla şeyin, birbirinden hiçbir farkı olmaması, tamamen aynı olması durumuna özdeş deriz.
Adım 2: Fen deneylerinde kullandığımız iki tane birebir aynı bardağa “özdeş beherler” deriz. Veya tek yumurta ikizleri birbirine o kadar çok benzer ki onlara “özdeş ikizler” denir.
7. Terim: pil
Kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren araç.
Piller nasıl çalışır?
Adım 1: Pil, içinde depoladığı kimyasal maddeler sayesinde elektrik üreten küçük bir enerji kaynağıdır.
Adım 2: Televizyon kumandası, oyuncak araba veya el feneri gibi aletlerin çalışması için içine koyduğumuz kalem piller, işte bu işe yarar. İçindeki kimyasallar tepkimeye girer ve bu sayede aletin çalışması için gereken elektrik enerjisi ortaya çıkar.
8. Terim: pil yatağı
Bir veya daha fazla sayıda pilin yerleştirildiği kısım.
Pil yatağı nedir?
Adım 1: Pilleri doğru şekilde takmamız için elektronik aletlerin içinde bulunan özel bölümdür.
Adım 2: Kumandanın arkasındaki kapağı açtığında pilleri yerleştirdiğin, artı (+) ve eksi (-) kutuplarının işaretli olduğu o yuvaya pil yatağı denir.
9. Terim: priz
Elektrik enerjisi almak için elektrik fişinin sokulduğu yuva.
Priz ne işe yarar?
Adım 1: Priz, şehir elektriğini kullanmamızı sağlayan ve duvarlarda bulunan yuvalardır.
Adım 2: Telefonumuzu şarj etmek, televizyonu çalıştırmak veya bilgisayarı kullanmak için fişlerini taktığımız o delikli kutucuklar birer prizdir.
10. Terim: protein
Vücutta yapıcı ve onarıcı olarak görev yapan en önemli besin içeriği.
Protein neden önemli?
Adım 1: Protein, vücudumuzun yapı taşıdır. Büyümemizi, gelişmemizi ve yaralarımızın iyileşmesini sağlar.
Adım 2: Bir duvarı inşa etmek için tuğlalara ihtiyaç duyarız değil mi? İşte proteinler de vücudumuzun tuğlaları gibidir. Et, süt, yumurta, yoğurt, peynir ve baklagiller (nohut, fasulye gibi) protein açısından çok zengin besinlerdir.
11. Terim: saf madde
Kendinden başka maddelere ayrışmayan maddeler.
Saf maddeyi tanıyalım:
Adım 1: İçinde kendisinden başka hiçbir şey bulunmayan, tek bir maddeden oluşan maddelere saf madde denir.
Adım 2: Mesela tuz, sadece tuz taneciklerinden oluşur. Şeker, sadece şeker taneciklerinden oluşur. Altın, sadece altın atomlarından oluşur. Bunlar saf maddelerdir. Ama bir salata, içinde domates, salatalık, marul gibi birden çok madde olduğu için saf madde değil, bir karışımdır.
12. Terim: sınıflandırma
Canlıların; benzerliklerine, farklılıklarına ve akrabalıklarına göre belli prensip ve kurallara göre incelenmesi.
Sınıflandırma neden yapılır?
Adım 1: Canlıları veya nesneleri, ortak özelliklerine göre gruplara ayırmaya sınıflandırma denir.
Adım 2: Kütüphanedeki kitapları düşünelim. Romanlar bir rafa, şiir kitapları başka bir rafa, ansiklopediler de başka bir rafa dizilir. Bu bir sınıflandırmadır ve aradığımız kitabı kolayca bulmamızı sağlar. Bilim insanları da milyonlarca canlı türünü daha kolay inceleyebilmek için onları; hayvanlar, bitkiler, mantarlar gibi gruplara ayırır. Hayvanları da kendi içinde omurgalılar, omurgasızlar diye ayırır. İşte bu işlemin adı sınıflandırmadır.
13. Terim: sindirim
Besinlerin çeşitli yapı ve organlar aracılığıyla çeşitli salgı maddeleriyle parçalanarak kana geçebilecek kadar küçük hâle gelmesi.
Sindirim nasıl olur?
Adım 1: Yediğimiz büyük yiyecek parçalarının, vücudumuzun kullanabileceği çok küçük parçalara ayrılması olayına sindirim denir.
Adım 2: Yediğin bir elmayı düşün. Önce dişlerinle onu küçük parçalara ayırırsın (fiziksel sindirim). Sonra midene gider ve oradaki asitlerle daha da küçük parçalara ayrılır (kimyasal sindirim). En sonunda o kadar küçülür ki bağırsaklardan kana karışır ve vücuduna enerji verir. İşte bu yolculuğun tamamı sindirimdir.
14. Terim: solungaç
Suda yaşayan hayvanların solunum organı.
Solungaç ne işe yarar?
Adım 1: Solungaç, balık gibi suda yaşayan canlıların sudaki oksijeni alarak nefes almalarını sağlayan organlarıdır.
Adım 2: Bizim nefes almak için akciğerlerimiz var, havadan oksijen alırız. Balıkların ise akciğerleri yoktur. Onlar, başlarının iki yanında bulunan solungaçları sayesinde sudaki çözünmüş oksijeni alarak hayatta kalırlar.
Umarım bu açıklamalar, bu önemli kelimeleri daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Unutmayın, fen bilimleri etrafımızdaki dünyayı anlamanın anahtarıdır! Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!