5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları SDR Dİkey Yayınları Sayfa 102
Harika bir istek! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Bugün sizlerle kitabımızdaki bu ilginç konuyu ve deneyi birlikte inceleyeceğiz. Görseldeki soruları ve etkinliği adım adım, hepimizin anlayacağı bir dille çözeceğiz. Hazırsanız, haydi başlayalım!
Soru 1: Isıtılan veya soğutulan maddelerin sadece sıcaklıkları mı değişir?
Hayır, tabii ki sadece sıcaklıkları değişmez! Bu çok güzel bir başlangıç sorusu. Bir maddeyi ısıttığımızda ya da soğuttuğumuzda sıcaklığı değişir, evet, bu doğru. Ama bunun yanında başka bir önemli değişiklik daha olur: maddenin boyutu!
Isı alan maddelerin hacimleri, yani kapladıkları yer artar. Biz bu olaya genleşme diyoruz. Tıpkı sıcak bir günde bizim de biraz yayıldığımız gibi, maddeler de ısı alınca genişler.
Tam tersi, ısı veren maddelerin hacimleri, yani kapladıkları yer azalır. Bu olaya da büzülme adını veriyoruz. Soğuk bir kış gününde üşüyünce nasıl küçülüp büzülürsek, maddeler de ısı verince öyle büzülürler.
Yani kısacası, ısı maddelerin hem sıcaklığını hem de boyutunu (hacmini) değiştirir.
Soru 2: Isıtma veya soğutma durumlarında kalorifer peteklerinden ya da sobalardan çıtırtı duyulmasının sebebi sizce neler olabilir?
İşte bu, az önce öğrendiğimiz genleşme ve büzülme ile ilgili harika bir örnek!
Kışın kaloriferler ilk yandığında içinden sıcak su geçmeye başlar. Kaloriferin metal kısımları bu ısıyı alınca ne olur? Tabii ki genleşir, yani boyutu birazcık büyür. Büyürken de diğer metal parçalara sürtünür, sıkışır ve bu da o duyduğumuz “çıt, pıt” gibi sesleri çıkarır. Aynı şekilde kaloriferler kapandığında soğumaya başlarlar. Bu sefer de ısı kaybederek büzülürler, yani eski küçük hâllerine dönerler. Bu küçülme sırasında da yine sesler duyulur. İşte o gizemli çıtırtıların sırrı bu!
Etkinlik: Maddeleri Birbirinden Ayırt Edelim (Gravzant Halkası Deneyi)
Şimdi gelelim kitabımızdaki en eğlenceli kısma, yani deneyimize! Bu deneyin adı Gravzant Halkası deneyi. Amacımız, az önce konuştuğumuz genleşme ve büzülmeyi kendi gözlerimizle görmek. Haydi, bu deneyi adım adım nasıl yapacağımızı ve sonuçlarını konuşalım.
Adım 1
Önce elimizdeki metal topu ve halkayı alırız. Metal topun, halkanın içinden tam olarak, ama zar zor geçtiğini görürüz. Bu bizim başlangıç durumumuz.
Adım 2
Sonra metal topu bir maşa yardımıyla tutar ve ispirto ocağının alevinde bir süre ısıtırız. Burada topa ne vermiş oluyoruz? Elbette ısı enerjisi!
Adım 3
Isıttığımız sıcak topu tekrar halkanın içinden geçirmeye çalışırız. Ama o da ne! Top artık halkanın içinden geçmiyor, sıkışıp kalıyor! Peki neden?
Açıklaması: Çünkü ısı alan metal top genleşti. Yani tanecikleri daha hızlı hareket etmeye başladı ve topun hacmi büyüdü. Büyüdüğü için de artık halkadan sığmıyor. İşte genleşmeyi gözümüzle gördük!
Adım 4
Şimdi de halkadan geçemeyen sıcak topu, içi soğuk su dolu beherglasın (cam kabın) içine atarız ve bir süre bekleriz. Topdan “cıss” diye bir ses duyulur. Bu ses, topun ısısını suya verdiğini, yani soğuduğunu gösterir.
Adım 5
Soğuttuğumuz topu sudan çıkarıp tekrar halkadan geçirmeyi deneriz. Ve… Harika! Top yine eskisi gibi halkanın içinden kolayca geçiyor!
Açıklaması: Çünkü soğuk suya atılan top, ısısını suya vererek büzüldü. Yani tanecikleri yavaşladı, birbirine yaklaştı ve topun hacmi küçülerek eski hâline döndü. Bu sayede halkadan tekrar geçebildi.
Sonuç: Bu deney bize çok net bir şekilde göstermiştir ki; ısı alan maddeler genleşir (büyür), ısı veren maddeler ise büzülür (küçülür).
Umarım bu açıklamalar konuyu daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Unutmayın, Fen Bilimleri etrafımızdaki dünyayı anlamak için harika bir maceradır!