6. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 2. Kitap Sayfa 83

Merhaba sevgili öğrencilerim,

Bugün sizlerle kısaltmalara gelen ekler konusunu birlikte inceleyeceğiz. Bu konu hem günlük hayatta çok işinize yarayacak hem de sınavlarda karşınıza çıkabilecek önemli bir konu. Hadi, görseldeki soruları adım adım çözelim ve kuralları daha iyi anlayalım!

6. ANLATALIM

a. Kısaltmalara getirilen ekler ile ilgili aşağıdaki yazım kurallarını inceleyiniz.

Bu bölümde bize kısaltmalara ek getirirken nelere dikkat etmemiz gerektiğini anlatan çok önemli kurallar verilmiş. Gelin, bu kuralları tek tek inceleyelim:

• Kural 1: Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır.

  Yani, eğer kısaltma küçük harflerle yapılmışsa (mesela kg, cm gibi), bu kısaltmaya ek getirirken kısaltmanın kendisini değil, onun açılımı olan kelimeyi düşünmeliyiz. Mesela, cm aslında santimetre demektir. Biz buna ek getirirken “santimetreye” deriz. Bu yüzden cm’ye yazarız. Ya da mm, milimetre demektir. “Milimetreden” deriz. Bu yüzden mm’den yazarız. Kısacası, kısaltmayı açıp kelimeyi okuruz, eki de o kelimeye göre getiririz.

  Örnekler: cm’yi (santimetreyi), mm’den (milimetreden)

• Kural 2: Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde ise kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.

  Bu kuralda ise kısaltma büyük harflerle yapılmışsa (mesela TDK, THY gibi), eki getirirken kısaltmanın tamamını değil, sadece son harfini okuruz ve eki o son harfin okunuşuna göre getiririz. Mesela, TDK‘nin son harfi K‘dir. K harfini okurken “ke” deriz, değil mi? O zaman TDK’den derken aslında “ke’den” demiş gibi oluruz. THY‘nin son harfi Y‘dir. Y harfini okurken “ye” deriz. O zaman THY’ye derken “ye’ye” demiş gibi oluruz.

  Örnekler: TDK’den (Tee-Dee-Kaa’den), THY’de (Tee-Hey-Yee’de)

• Kural 3: Kısaltması büyük harflerle yapılan ancak bir kelime gibi okunan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın okunuşu esas alınır.

  Bu kural biraz farklı. Bazı kısaltmalar büyük harflerle yazılsa da biz onları tek tek harf harf okumayız, sanki bir kelimeymiş gibi okuruz. Mesela NATO veya UNESCO. Biz bunlara ek getirirken de aynen bir kelimeye ek getiriyormuş gibi, kısaltmanın okunuşunu esas alırız. NATO deriz, “Na-To” diye hecelemeden. O zaman eki de NATO’ya veya NATO’dan diye getiririz.

  Örnekler: NATO’dan, UNESCO’ya

Şimdi bu kuralları aklımızda tutarak, alt kısımdaki etkinliği yapalım. Hangi eklerin doğru olduğunu bulup zihnimizde onları boyayalım!

b. Aşağıda bazı kısaltmalar ve bu kısaltmaların açılımları verilmiştir. Etkinliğin “a” maddesinde öğrendiklerinizden hareketle bu kısaltmalara getirilebilecek eklerin bulunduğu daireleri boyayınız.

Birinci kısaltma:

kg: kilogram

Adım 1: Kısaltmanın türünü belirleyelim.

Kısaltma “kg”, küçük harflerle yazılmış. Bu durumda Kural 1‘i uygulayacağız. Kural 1 bize ne diyordu? “Kelimenin okunuşu esas alınır.”

Adım 2: Kelimenin açılımını ve ekleri düşünelim.

kg kelimesinin açılımı kilogram‘dır. Şimdi kilogram kelimesine ekleri nasıl getiririz, ona bakalım:

• kilogramdan (ayrılma hâl eki)
• kilogramı (belirtme hâl eki)

Şimdi seçeneklerdeki ekleri kontrol edelim:

• -dan: kilogramdan doğru bir kullanımdır. Bu daireyi boyarız.
• -yi: kilogramı olması gerekirken -yi eki yanlış olur. kilogram kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “a” olduğu için -ı ekini kullanırız, -yi ekini değil. Yanlış.
• -ı: kilogramı doğru bir kullanımdır. Bu daireyi boyarız.
• -den: kilogramdan olması gerekir. kilogram kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “a” olduğu için -dan ekini kullanırız, -den ekini değil. Yanlış.

Sonuç:

Doğru ekler: -dan ve -ı

İkinci kısaltma:

ASELSAN: Askerî Elektronik Sanayi

Adım 1: Kısaltmanın türünü belirleyelim.

ASELSAN büyük harflerle yazılmış ama dikkat! Biz bunu harf harf “A-Se-Le-Sa-N” diye okumayız, direkt “ASELSAN” diye bir kelime gibi okuruz. Bu durumda Kural 3‘ü uygulayacağız. Kural 3 bize ne diyordu? “Kısaltmanın okunuşu esas alınır.”

Adım 2: Kısaltmanın okunuşunu ve ekleri düşünelim.

Kısaltmanın okunuşu ASELSAN‘dır. Şimdi ASELSAN kelimesine ekleri nasıl getiririz, ona bakalım:

• ASELSAN’ın (ilgi hâl eki)
• ASELSAN’da (bulunma hâl eki)

Şimdi seçeneklerdeki ekleri kontrol edelim:

• -in: ASELSAN’ın olması gerekirken -in eki yanlış olur. ASELSAN kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “a” olduğu için -ın ekini kullanırız, -in ekini değil. Yanlış.
• -de: ASELSAN’da olması gerekirken -de eki yanlış olur. ASELSAN kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “a” olduğu için -da ekini kullanırız, -de ekini değil. Yanlış.
• -nin: ASELSAN kelimesi sessiz harfle bittiği için kaynaştırma harfine (n) ihtiyaç duymaz. Doğrusu ASELSAN’ın şeklinde olurdu. Bu yüzden -nin eki yanlış.
• -da: ASELSAN’da doğru bir kullanımdır. ASELSAN kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “a” olduğu için -da ekini kullanırız. Bu daireyi boyarız.

Sonuç:

Doğru ek: -da

Üçüncü kısaltma:

TTK: Türk Tarih Kurumu

Adım 1: Kısaltmanın türünü belirleyelim.

TTK büyük harflerle yazılmış ve biz bunu harf harf “Te-Te-Ke” diye okuruz. Bu durumda Kural 2‘yi uygulayacağız. Kural 2 bize ne diyordu? “Kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.”

Adım 2: Kısaltmanın son harfinin okunuşunu ve ekleri düşünelim.

TTK kısaltmasının son harfi K‘dir. K harfini okurken “ke” deriz. Şimdi “ke” kelimesine ekleri nasıl getiririz, ona bakalım:

• ke’nin (ilgi hâl eki)
• ke’ye (yönelme hâl eki)
• ke’de (bulunma hâl eki)

Şimdi seçeneklerdeki ekleri kontrol edelim:

• -nun: ke’nin olması gerekirken -nun eki yanlış olur. ke kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “e” olduğu için -nin ekini kullanırız, -nun ekini değil. Yanlış.
• -nin: TTK’nin doğru bir kullanımdır. ke’nin şeklinde olur. Bu daireyi boyarız.
• -de: TTK’de doğru bir kullanımdır. ke’de şeklinde olur. Bu daireyi boyarız.
• -na: ke’ye olması gerekirken -na eki yanlış olur. ke kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “e” olduğu için -ye ekini kullanırız, -na ekini değil. Yanlış.

Sonuç:

Doğru ekler: -nin ve -de

Dördüncü kısaltma:

TRT: Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu

Adım 1: Kısaltmanın türünü belirleyelim.

TRT büyük harflerle yazılmış ve biz bunu harf harf “Te-Re-Te” diye okuruz. Bu durumda yine Kural 2‘yi uygulayacağız. Kural 2 bize ne diyordu? “Kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.”

Adım 2: Kısaltmanın son harfinin okunuşunu ve ekleri düşünelim.

TRT kısaltmasının son harfi T‘dir. T harfini okurken “te” deriz. Şimdi “te” kelimesine ekleri nasıl getiririz, ona bakalım:

• te’de (bulunma hâl eki)
• te’ye (yönelme hâl eki)

Şimdi seçeneklerdeki ekleri kontrol edelim:

• -de: TRT’de doğru bir kullanımdır. te’de şeklinde olur. Bu daireyi boyarız.
• -a: te’ye olması gerekirken -a eki yanlış olur. te kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “e” olduğu için -ye ekini kullanırız, -a ekini değil. Yanlış.
• -da: te’de olması gerekirken -da eki yanlış olur. te kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “e” olduğu için -de ekini kullanırız, -da ekini değil. Yanlış.
• -ye: TRT’ye doğru bir kullanımdır. te’ye şeklinde olur. Bu daireyi boyarız.

Sonuç:

Doğru ekler: -de ve -ye

Evet çocuklar, gördüğünüz gibi kısaltmalara ek getirirken hangi kuralı uygulayacağımızı iyi bilmek çok önemli. Kuralları unutmamak için bol bol alıştırma yapmayı ve okuduğunuz metinlerde kısaltmalara dikkat etmeyi unutmayın! Bir sonraki derste görüşmek üzere!