Merhaba sevgili öğrencim, Türkçe dersimizdeki bu soruları birlikte adım adım çözelim. Hiç merak etme, sana her şeyi en anlaşılır şekilde anlatacağım. Hazırsan ilk sorudan başlayalım!
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi ek fiille çekimlenmiştir?
A) Her zaman sağlıklı olmak isterim.
B) Güneş girmeyen eve doktor girer.
C) Temizlik imandandır.
D) Sabahları bir saat spor yapıyorum.
Şimdi bu soruyu çözmek için önce ek fiilin ne olduğunu hatırlayalım. Ek fiil, iki temel görevi olan sihirli bir ektir aslında. Ya isim soylu kelimeleri (yani isimleri, zamirleri, sıfatları) cümlenin yüklemi yapar ya da basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı fiil yapar. Bu soruda isim soylu bir kelimeyi yüklem yapan ek fiili arıyoruz. Ek fiilin geniş zaman çekimi “-dır, -dir, -dur, -dür” şeklinde olabilir veya bazen düşebilir. Hadi şıklara tek tek bakalım:
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulalım.
- A) “isterim”
- B) “girer”
- C) “imandandır”
- D) “yapıyorum”
Adım 2: Yüklemlerin fiil mi isim soylu bir kelime mi olduğuna ve ek fiil alıp almadığına bakalım.
- A) “isterim” yüklemi, “istemek” fiilinden gelir. Bu bir fiildir ve ek fiille değil, bildiğimiz zaman kipleriyle çekimlenmiştir.
- B) “girer” yüklemi, “girmek” fiilinden gelir. Bu da bir fiildir ve ek fiil almamıştır.
- C) “imandandır” yüklemi, “iman” kelimesinden gelir. “İman” bir isimdir. Bu isme “-dan” eki gelmiş, sonra da ek fiilin geniş zamanı olan “-dır” eki eklenmiştir. Yani “iman” ismini yüklem yapan bir ek fiil var burada: iman + dır.
- D) “yapıyorum” yüklemi, “yapmak” fiilinden gelir. Bu da bir fiildir ve ek fiil almamıştır.
Gördüğün gibi, C şıkkındaki “imandandır” kelimesi, “iman” ismini ek fiil sayesinde yüklem yapmış. İşte aradığımız cevap bu!
Sonuç:
C) Temizlik imandandır.
***
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilin anlamını zaman yönünden tamamlayan bir zarf kullanılmıştır?
A) Bu yıl okullar geç açıldı.
B) Annem ağabeyime telefonda hemen gel, dedi.
C) Arkadaşlarla sinemaya yarın gideceğiz.
D) Bu kitabı mutlaka okumalıyım.
Sevgili öğrencim, bu soruda bizden zaman zarfını bulmamız isteniyor. Zaman zarfı, bir fiilin ne zaman yapıldığını, gerçekleştiğini belirten kelimelerdir. Fiile “ne zaman?” diye sorduğumuzda cevap alabiliyorsak, o kelime zaman zarfıdır. Hadi şıklara tek tek bakalım:
Adım 1: Her cümlenin fiilini ve fiili etkileyen kelimeleri bulalım.
- A) Fiil: “açıldı”. Fiili etkileyen kelimeler: “Bu yıl”, “geç”.
- B) Fiil: “gel”. Fiili etkileyen kelime: “hemen”.
- C) Fiil: “gideceğiz”. Fiili etkileyen kelime: “yarın”.
- D) Fiil: “okumalıyım”. Fiili etkileyen kelime: “mutlaka”.
Adım 2: Fiillere “ne zaman?” sorusunu sorarak zaman zarfını bulmaya çalışalım.
- A) “açıldı” fiiline soralım: “Ne zaman açıldı?” → “Bu yıl” cevabı var. Peki “geç” kelimesi? “Nasıl açıldı?” → “geç”. “Geç” kelimesi burada durum zarfıdır, zaman zarfı değildir. “Bu yıl” bir zaman zarfıdır, ama cümlede asıl vurgulanan zamanı “geç” kelimesi değil, “bu yıl” kelimesi belirtiyor. Ama soruda fiilin anlamını zaman yönünden *tamamlayan* bir zarf isteniyor. “Geç” kelimesi daha çok durum belirtiyor.
- B) “gel” fiiline soralım: “Ne zaman gel?” → Bu soruya “hemen” kelimesi cevap vermiyor, “nasıl gel?” sorusuna “hemen” cevabını veriyor. Yani “hemen” bir durum zarfıdır.
- C) “gideceğiz” fiiline soralım: “Ne zaman gideceğiz?” → “yarın”. İşte tam da aradığımız gibi! “Yarın” kelimesi, gitme eyleminin ne zaman gerçekleşeceğini bize açıkça söylüyor. Bu bir zaman zarfıdır.
- D) “okumalıyım” fiiline soralım: “Ne zaman okumalıyım?” → “mutlaka” kelimesi bu soruya cevap vermiyor. “Nasıl okumalıyım?” sorusuna “mutlaka” cevabını veriyor. Yani “mutlaka” bir durum zarfıdır.
Bu durumda, fiilin anlamını zaman yönünden tamamlayan zarfın bulunduğu şık C şıkkıdır.
Sonuç:
C) Arkadaşlarla sinemaya yarın gideceğiz.
***
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesnel bir anlatım vardır?
A) Yedi Göller, manzarasıyla tüm insanları büyülüyor.
B) Çocuklar oynayarak, uyuyarak büyürler.
C) Sağlıklı olmak için beslenmesine dikkat ediyordu.
D) Çocukluğumda en çok sevdiğim oyun saklambaçtı.
Harika bir soru daha! Nesnel anlatım, kişisel duygu ve düşüncelerden uzak, herkes tarafından aynı şekilde kabul edilebilecek, doğruluğu kanıtlanabilir ifadelerdir. Öznel anlatım ise kişinin kendi yorumlarını, beğenilerini, duygularını içerir ve kişiden kişiye değişebilir. Hadi cümleleri inceleyelim:
Adım 1: Her cümlenin kişisel yorum içerip içermediğine bakalım.
- A) “Yedi Göller, manzarasıyla tüm insanları büyülüyor.”
- B) “Çocuklar oynayarak, uyuyarak büyürler.”
- C) “Sağlıklı olmak için beslenmesine dikkat ediyordu.”
- D) “Çocukluğumda en çok sevdiğim oyun saklambaçtı.”
Buradaki “büyülüyor” kelimesi kişisel bir yorumdur. Bir manzarayı herkes büyüleyici bulmayabilir. Bu yüzden bu cümle özneldir.
Bu cümle, çocukların gelişimi hakkında genel kabul görmüş bir gerçeği, bir bilgiyi aktarıyor. Oyun oynamak ve uyumak, çocukların büyüme sürecinin önemli bir parçasıdır. Bu bilgi kişisel bir yoruma dayanmaz, bilimsel olarak da kanıtlanabilir. Bu cümle nesneldir.
Bu cümle de bir kişinin yaptığı bir eylemi ve bu eylemin amacını olduğu gibi aktarıyor. Burada da kişisel bir yorum, beğeni veya duygu yok. Bu da bir olgu bildiriyor, yani nesneldir.
Buradaki “en çok sevdiğim” ifadesi tamamen kişisel bir tercihi ve duyguyu yansıtır. Başka birinin en sevdiği oyun başka olabilir. Bu cümle özneldir.
Adım 2: Nesnel olan şıklar arasında en uygun olanı seçelim.
Hem B hem de C şıkkı nesnel bir anlatım içeriyor gibi görünüyor. Ama genellikle bu tip sorularda, daha genelgeçer, daha bilimsel bir gerçeği anlatan cümleler daha bariz nesnel kabul edilir. B şıkkı, çocuk gelişimi hakkında genel bir bilgiyi aktarıyor. C şıkkı ise belirli bir kişinin belirli bir eylemini aktarıyor. İkisi de yorum içermese de, B şıkkı daha *evrensel* bir bilgi olduğu için nesnel anlatıma daha iyi bir örnektir.
Sonuç:
B) Çocuklar oynayarak, uyuyarak büyürler.
***
4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde geçen fiilin kip ve kişisi farklıdır?
A) Ahmet Bey sağlığına dikkat etsin.
B) Neriman Hanım derse girmiyorsun.
C) Filiz Hanım bu akşam bize geleceksin.
D) Tuğrul Bey, ne zaman gelirsin?
Bu soruda bizden fiillerin hem kipini (zamanını veya dileğini) hem de kişisini (kimin yaptığını: ben, sen, o vb.) bulmamız ve diğerlerinden farklı olanı işaretlememiz isteniyor. Hadi her cümlenin fiiline yakından bakalım:
Adım 1: Her cümlenin fiilini ve aldığı ekleri inceleyelim.
- A) “Ahmet Bey sağlığına dikkat etsin.”
- B) “Neriman Hanım derse girmiyorsun.”
- C) “Filiz Hanım bu akşam bize geleceksin.”
- D) “Tuğrul Bey, ne zaman gelirsin?”
“Etsin” fiili, bir isteği, emri bildiriyor. Bu, emir kipidir. Kimin etmesini istiyoruz? Ahmet Bey’in, yani “o” (3. tekil kişi). O zaman 3. tekil kişi.
“Girmiyorsun” fiili, eylemin şu anda yapılmadığını bildiriyor. “-yor” eki şimdiki zaman kipidir. Kim girmiyor? “Sen” (Neriman Hanım’a hitap ediliyor). O zaman 2. tekil kişi.
“Geleceksin” fiili, eylemin gelecekte yapılacağını bildiriyor. “-ecek” eki gelecek zaman kipidir. Kim gelecek? “Sen” (Filiz Hanım’a hitap ediliyor). O zaman 2. tekil kişi.
“Gelirsin” fiili, eylemin her zaman yapılıp yapılmadığını veya genel olarak sorulduğunu bildiriyor. “-ir” eki geniş zaman kipidir. Kim gelir? “Sen” (Tuğrul Bey’e hitap ediliyor). O zaman 2. tekil kişi.
Adım 2: Bulduğumuz kip ve kişileri karşılaştıralım.
- A) Kip: Emir, Kişi: 3. tekil
- B) Kip: Şimdiki zaman, Kişi: 2. tekil
- C) Kip: Gelecek zaman, Kişi: 2. tekil
- D) Kip: Geniş zaman, Kişi: 2. tekil
Gördüğün gibi, B, C ve D şıklarındaki fiillerin hepsi 2. tekil kişiyle çekimlenmiş. Kipleri farklı olsa da kişileri aynı. Ancak A şıkkındaki fiil hem emir kipiyle hem de 3. tekil kişiyle çekimlenmiş. Bu yüzden A şıkkı diğerlerinden farklıdır.
Sonuç:
A) Ahmet Bey sağlığına dikkat etsin.
***
5. “Bir güzel evim vardı ki altın kapılı
Benim de bir annem vardı ağlarken gülen.”
Yukarıdaki dizelerde aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
A) Ek fiil ekine
B) Karşıt anlamlı sözcüklere
C) Yapım eki almış sözcüklere
D) Deyim anlamlı sözcüklere
Bu soruda bize verilen iki dizede hangi dil bilgisi özelliğinin bulunmadığını soruyor. Dizeleri dikkatlice okuyup seçenekleri tek tek kontrol edelim:
Adım 1: Dizelerdeki kelimeleri ve anlamlarını inceleyelim.
“Bir güzel evim vardı ki altın kapılı”
“Benim de bir annem vardıağlarkengülen.”
Adım 2: Her bir seçeneği dizelerde arayalım.
- A) Ek fiil ekine: Dizelerde “vardı” kelimesi geçiyor. “Var” bir isimdir (yok kelimesinin zıttı olan varlık anlamında). Bu “var” ismine ek fiilin görülen geçmiş zaman eki olan “-dı” gelmiş. Yani “var idi” şeklinde düşünebiliriz. Bu durumda ek fiil ekine ulaşılır.
- B) Karşıt anlamlı sözcüklere: İkinci dizede “ağlarken” ve “gülen” kelimeleri geçiyor. Ağlamak ve gülmek birbirinin zıt anlamlısı, yani karşıt anlamlısıdır. Bu durumda karşıt anlamlı sözcüklere ulaşılır.
- C) Yapım eki almış sözcüklere: İkinci dizedeki “gülen” kelimesi, “gülmek” fiil köküne “-en” (sıfat fiil eki) gelerek oluşmuştur. Sıfat fiil ekleri aynı zamanda birer yapım ekidir. Fiilden isim yapan yapım eki almıştır. Bu durumda yapım eki almış sözcüklere ulaşılır.
- D) Deyim anlamlı sözcüklere: Dizeleri baştan sona okuduğumuzda, “altın kapılı” ifadesi gerçek anlamda kapının altından yapıldığını veya altın renginde olduğunu anlatır, bir deyim değildir. “Ağlarken gülen” de bir deyim değil, zıt durumları anlatan bir ifadedir. Dizelerde herhangi bir deyime rastlamıyoruz. Bu durumda deyim anlamlı sözcüklere ulaşılamaz.
Sonuç:
D) Deyim anlamlı sözcüklere