Sevgili 7. sınıf öğrencim, Türkçe dersimizin bu etkinliğinde, okuduğumuz “DOST ACI SÖYLEMELİ” başlıklı metinden yola çıkarak bazı kelime ve kelime gruplarının, ayrıca deyimlerin anlamlarını tahmin edeceğiz. Unutmayın, bir kelimenin anlamını bilmesek bile, cümlenin gelişinden ve metnin genel konusundan yola çıkarak ne anlama gelebileceğini az çok çıkarabiliriz. Bu, kelime dağarcığımızı geliştirmek için harika bir yoldur. Hazırsanız başlayalım!
2. ETKİNLİK
Okuduğunuz metinde geçen anlamını bilmediğiniz kelime ve kelime gruplarının anlamlarını metnin bağlamından hareketle tahmin edip yazınız. Sonra bu kelimelerin anlamlarını TDK Güncel Türkçe Sözlük’ten bulup tahminlerinizle karşılaştırınız.
Çözüm:
Şimdi metni tekrar gözden geçirelim ve bu kelimelerin metinde nasıl kullanıldığına dikkat ederek anlamlarını tahmin edelim:
dost:
Çözüm:
Metinde “Zaman zaman dostlarımıza çok fenalık ediyoruz.” veya “Şu kadar senelik dostum bu adam benim!” gibi cümlelerde geçiyor. Buradan anlıyoruz ki dost, yakın arkadaş, sırdaş, güvendiğimiz kişi anlamına geliyor. Bize yakın olan, sevdiğimiz kişilere dost deriz.
civanmertlik:
Çözüm:
Metinde şöyle bir ifade var: “Üstelik elimizden bir şey gelmezse bile bu davranışımız, o civanmertlik, insanlık, kadirlilik namı altında sergileyerek iyi bir şey yapmış gibi yapıyoruz.” Burada “insanlık” ve “kadirlilik” kelimeleriyle birlikte kullanılmış. Civanmertlik, genellikle cesur, yiğit, cömert ve mert kişilerin özelliği için kullanılır. Metinde de bir nevi yiğitlik, dürüstlük, delikanlılık gibi bir anlamda kullanılmış.
kadirlilik:
Çözüm:
Yine “o civanmertlik, insanlık, kadirlilik namı altında sergileyerek iyi bir şey yapmış gibi yapıyoruz.” cümlesinde geçiyor. “Kadir” kelimesi değer, kıymet anlamına gelir. Dolayısıyla “kadirlilik” de değer bilme, kıymet verme, saygı gösterme anlamında kullanılmış diyebiliriz. Yani birine değer veriyormuş gibi yapmak veya değerini bilmek.
hak:
Çözüm:
“…onları hakka, adalete, ahlaka, insaniyete rağmen korumaya, desteklemeye kalkıyoruz.” cümlesinde geçiyor. Hak, burada doğruluk, gerçek, adaletli olan şey anlamında kullanılmış. Bir de “birine yapılan iyilik karşılığı olan şey” anlamı da vardır ama metinde daha çok doğru olan yol, adalet anlamında kullanılmış.
adalet:
Çözüm:
“…onları hakka, adalete, ahlaka, insaniyete rağmen korumaya, desteklemeye kalkıyoruz.” cümlesinde geçiyor. Adalet, hepimizin bildiği gibi doğruluk, eşitlik, hakkaniyet anlamlarına gelir. Metinde de doğru ve tarafsız davranma, hakkaniyetli olma anlamında kullanılmış.
vicdan azabı:
Çözüm:
“Oysa bu vazife değildir, aksine vicdan azabı çekmemize sebep olacak bir fenalıktır.” cümlesinde geçiyor. Bir yanlış yaptığımızda veya yapmamız gereken bir şeyi yapmadığımızda içimizde hissettiğimiz pişmanlık, sıkıntı, huzursuzluk, kötü duyguya vicdan azabı deriz. Metinde de yanlış bir davranışın sonucunda hissedilen kötü his olarak belirtilmiş.
vazife:
Çözüm:
“…bunu ahlaka uygun bir hareket, bir insanlık vazifesi, mertlik icabı sayıyoruz.” ve “Oysa bu vazife değildir…” cümlelerinde geçiyor. Vazife, görev, yapılması gereken iş, sorumluluk anlamına gelir. Metinde de bir insanın yapması gereken sorumluluk olarak kullanılmış.
fikir arkadaşı:
Çözüm:
“Eğer talebelerimiz, hocalarımız, fikir arkadaşlarımız, parti arkadaşlarımız, yakınlarımız saptıp da kötü bir yola girerlerse…” cümlesinde geçiyor. Fikir arkadaşı, tahmin edebileceğin gibi, aynı düşünceleri, görüşleri paylaşan kişi ya da arkadaş demektir. Ortak bir düşünceye veya amaca sahip olan kişilerdir.
• Sözlük oluşturmak için bir defter edininiz. Defterinize öğretim yılı boyunca anlamını öğrendiğiniz kelime ve kelime gruplarını yazarak sözlük oluşturunuz.
Öğretmen notu: Sevgili öğrencilerim, bu kısım sizin için çok önemli bir ödev. Öğrendiğiniz kelimeleri ve anlamlarını bir deftere yazarak kendi sözlüğünüzü oluşturmanız hem kelime dağarcığınızı geliştirir hem de yeni kelimeleri unutmamanıza yardımcı olur. Ayrıca, bu tahminlerimizi TDK Güncel Türkçe Sözlük’ten kontrol ederek ne kadar doğru tahmin ettiğinizi de görebilirsiniz. Bu, kelimeleri öğrenmenin en güzel yollarından biridir!
3. ETKİNLİK
Okuduğunuz metinde geçen aşağıdaki deyimlerin anlamlarını öğrenip yazınız. Bu deyimlerin metne katkısını belirleyiniz.
Çözüm:
Şimdi de deyimlere geldik! Deyimler, dilimize renk katan, az sözle çok şey anlatan kalıplaşmış söz gruplarıdır. Bu deyimlerin anlamlarını metnin genel havasına uygun şekilde tahmin etmeye çalışacağız. Metinde bu deyimler doğrudan geçmiyor ancak metnin konusu, yani dostluk, doğruluk ve yanlış yollardan döndürme teması, deyimlerin anlamlarını çıkarmamıza yardımcı olacak.
dal budak salmak:
Çözüm:
Bu deyim, bir şeyin yayılması, genişlemesi, büyümesi, kökleşmesi anlamına gelir. Mesela bir haberin hızla yayılması, bir olayın geniş çaplı etkiler yaratması veya bir sorunun giderek büyümesi gibi durumlarda kullanılır. Metinde doğrudan geçmese de, bir fenalığın yayılması veya bir durumun kötüleşmesi bağlamında düşünülebilir.
içinden çıkamamak:
Çözüm:
Bu deyim, bir sorunu çözememek, bir güç durumdan kurtulamamak, bir işin üstesinden gelememek anlamına gelir. Metinde, dostlarımızın yanlış yola sapması durumunda bizim de bu durumun içinden çıkamayıp suskun kalmamız gibi bir bağlantı kurulabilir. Yani, karmaşık bir durumun çözümünü bulamamak.
bataklığa sürüklenmek:
Çözüm:
Metinde “kötü yola girmek”, “saptıp da kötü bir yola girerlerse” gibi ifadeler var. Bu deyim de tam olarak kötü bir duruma düşmek, yanlış yollara sapmak, kötü alışkanlıklar edinerek kendini kurtarılamaz bir duruma sokmak anlamlarına gelir. Metinde anlatılan, dostlarımızın yanlış yollara sapmasına göz yummak, onların bataklığa sürüklenmesine sebep olabilir.
(birini) çekip çevirmek:
Çözüm:
Bu deyim, birini idare etmek, yönetmek, yönlendirmek, bir işi yoluna koymak veya birini doğru yola sokmak anlamlarına gelir. Metinde dostlarımızın yanlış yoldan çevrilmesi, onlara doğru yolu gösterme çabası anlatılıyor. Bu bağlamda, birini doğruya çekip çevirmek olarak düşünebiliriz.
(birinin karşısına) aslanlar gibi çıkmak:
Çözüm:
Metinde “sesimizi çıkarmamak”, “susmayı tercih etmek” gibi durumların yanlışlığı vurgulanıyor. Bunun tam tersi olarak, “aslanlar gibi çıkmak” deyimi cesurca, korkmadan, kararlı bir şekilde karşı koymak, hakkını savunmak veya bir duruma meydan okumak anlamına gelir. Dostumuz yanlış yoldaysa, onun karşısına aslanlar gibi çıkıp onu uyarmalıyız.
göz yummak:
Çözüm:
Metinde “kötü olduğunu bildiğimiz hareketleri desteklememekle bile bu türlü hareketleri karşısında susmak suretiyle” ifadesi geçiyor. İşte bu durum, tam da göz yummak anlamına gelir. Yani, bir yanlışı bilerek görmezden gelmek, hoşgörü göstermek, ses çıkarmamak veya bir şeye bilerek izin vermek demektir. Metinde dostlarımızın yanlışlarına göz yummamızın ne kadar hatalı olduğu anlatılıyor.
uçuruma yuvarlamak:
Çözüm:
Metinde dostlarımızın “kötü bir yola girmesi” veya “saptıp da kötü bir yola girmesi” gibi ifadeler var. Uçuruma yuvarlamak deyimi de birini çok kötü bir duruma düşürmek, mahvetmek, felakete sürüklemek anlamına gelir. Dostumuzu yanlış yolda görüp uyarmamak, ona doğruyu söylememek, onu adeta uçuruma yuvarlamak gibidir.
Metne katkısı:
Sevgili öğrencim, bu deyimler, metnin ana fikri olan dostluğun sorumlulukları ve doğruluktan sapmamak konularını daha etkili ve canlı bir şekilde ifade etmemize yardımcı olur. Deyimler, anlatımı zenginleştirir ve okuyucunun konuyu daha iyi anlamasını, anlatılan durumu zihninde daha net canlandırmasını sağlar. Örneğin, “bataklığa sürüklenmek” veya “uçuruma yuvarlamak” gibi deyimler, yanlış yola sapmanın ciddiyetini ve olumsuz sonuçlarını çok daha çarpıcı bir şekilde ortaya koyar. Bu da metnin vermek istediği mesajın daha güçlü bir şekilde okuyucuya ulaşmasını sağlar.