Merhaba sevgili öğrencim! Ben senin Türkçe öğretmeninim. Gönderdiğin soruları şimdi seninle birlikte adım adım çözeceğiz. Hiç merak etme, her şeyi en anlaşılır şekilde anlatacağım. Hazırsan başlayalım!
7. Metinde büyük harflerin yazımıyla ilgili hangi kurallara yer verilmiştir? Tespitlerinizi yazınız.
Sevgili öğrencim, bu soru aslında bir metin üzerinden büyük harf yazım kurallarını bulmamızı istiyor. Ancak bana gönderdiğin görselde o metin yok. Bu yüzden metni inceleyerek hangi kuralların kullanıldığını söylemem mümkün değil. Ama biz yine de genel olarak 7. sınıfta öğrendiğimiz önemli büyük harf yazım kurallarını hatırlayalım, olur mu?
- Kişi adları ve soyadları büyük harfle başlar: Mustafa Kemal Atatürk, Ayşe Yılmaz.
- Millet, dil, din adları büyük harfle başlar: Türk, Türkçe, Müslümanlık, Hristiyanlık.
- Yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, köy, semt vb.) büyük harfle başlar: Asya, Ege Bölgesi, Ankara, Çankaya.
- Özel adlardan türetilen bütün kelimeler büyük harfle başlar: Türkçe, Avrupalı.
- Kurum, kuruluş, kurul adlarının her kelimesi büyük harfle başlar: Türk Dil Kurumu, Türkiye Büyük Millet Meclisi.
- Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin (tablo, heykel, beste vb.) her kelimesi büyük harfle başlar: Çalıkuşu, Milliyet Gazetesi, Kaplumbağa Terbiyecisi.
- Cümleler büyük harfle başlar.
- Şiirlerde her dizenin ilk harfi büyük harfle başlar.
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: 29 Ekim 1923 Salı.
- Yön adları bir yer adının önüne geldiğinde büyük harfle, tek başına veya yer adından sonra geldiğinde küçük harfle başlar: Doğu Anadolu, Anadolu’nun doğusu.
- Unvanlar, saygı sözleri, rütbe adları ve lakaplar özel adla birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar: Doktor Ali, Ayşe Hanım, Deli Petro.
Bu kurallar, bir metni incelerken büyük harflerin doğru kullanılıp kullanılmadığını anlamamıza yardımcı olur. Metin olsaydı, hangi kurallara uyulduğunu veya uyulmadığını rahatlıkla bulabilirdik.
B. Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların başına “D” yanlış olanların başına “Y” yazınız.
( Y ) “Kara Toprak” şiirinin teması dostluk ve cömertliktir.
Açıklama: Sevgili öğrencim, Aşık Veysel’in “Kara Toprak” şiiri, genellikle doğa, vatan sevgisi, toprağın insan hayatındaki yeri ve ölüm gibi konuları işler. Dostluk ve cömertlik bu şiirin ana temaları arasında değildir. Bu yüzden bu ifade yanlış.
( D ) “Eskici”, Refik Halit Karay’ın vatan ve dil sevgisini anlatan hikâyesidir.
Açıklama: Refik Halit Karay’ın “Eskici” hikayesi, gurbette yaşayan bir çocuğun vatanına duyduğu özlemi, ana dilinin önemini ve vatan sevgisini çok güzel bir şekilde anlatır. Bu ifade doğru.
( Y ) İyelik ve hâl ekleri fiil çekim ekleridir.
Açıklama: Unutmayalım ki iyelik ekleri (benim kitabım, senin kalemin gibi) ve hâl ekleri (eve, okulda, sudan gibi) isimlere gelir. Yani bunlar isim çekim ekleridir. Fiillere gelen ekler ise kip ve kişi ekleridir (geliyorum gibi). Bu nedenle bu ifade yanlış.
( Y ) “Benim yerim Florina, diyordu.” cümlesinin fiili türemiş yapılıdır.
Açıklama: Bu cümledeki fiil “diyordu”. Fiilin kökü “de-“dir. “De-” fiiline “-yor” (şimdiki zaman) ve “-du” (ek fiilin hikayesi) ekleri gelmiştir. Bu ekler fiilin anlamını değiştirmez, sadece zamanını ve kipini belirtir. Bir fiilin türemiş olması için yapım eki alması gerekir (örneğin “göz” isminden “gözle-mek” fiili türemiştir veya “gel-” fiilinden “gel-iş-mek” fiili türemiştir). “De-” fiili herhangi bir yapım eki almadığı için basit yapılıdır. Bu yüzden bu ifade yanlış.
C. Aşağıdaki soruların doğru cevaplarını bulup işaretleyiniz.
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim açıklamasıyla birlikte kullanılmıştır?
A) Aldığı haberin sevinciyle etekleri zil çalıyordu.
B) Çok sevindiği için küplere bindi.
C) Gördüğü kötü olaylar karşısında dili çözüldü.
D) Nefret ettiği kişilere ciğerimin köşesi diye hitap ederdi.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, deyimler genellikle kalıplaşmış sözlerdir ve anlamları bazen tahmin edilemeyebilir. Bu soruda bizden, deyimin anlamının cümlenin içinde verildiği şıkkı bulmamız isteniyor.
- A) “Etekleri zil çalmak” deyimi “çok sevinmek” anlamına gelir. Cümlede “aldığı haberin sevinciyle” ifadesi, bu deyimin anlamını açıklıyor. Yani, etekleri zil çalmasının sebebi ve anlamı verilmiş.
- B) “Küplere binmek” deyimi “çok sinirlenmek” anlamına gelir. Cümlede “çok sevindiği için” denmiş. Bu, deyimin anlamıyla çelişiyor. Deyimin anlamı açıklanmamış, hatta yanlış bir durumla ilişkilendirilmiş.
- C) “Dili çözülmek” deyimi “konuşmaya başlamak, suskunluğu sona ermek” demektir. Cümlede “gördüğü kötü olaylar karşısında” ifadesi, deyimin anlamını açıklamak yerine, bir durumu veya nedeni belirtiyor.
- D) “Ciğerimin köşesi” deyimi “çok sevilen, değerli kimse” anlamına gelir. Cümlede “nefret ettiği kişilere” denmiş. Bu da deyimin anlamıyla tamamen zıt bir durum.
Bu durumda, deyimin anlamını en doğru şekilde açıklayan ifade A şıkkındadır.
Sonuç:
A) Aldığı haberin sevinciyle etekleri zil çalıyordu.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil farklı bir kip eki almıştır?
A) Dikkatli dinleyin.
B) Rahat olunuz.
C) Kitabı getiriniz.
D) Bu soruyu sorabilirsiniz.
Çözüm:
Kip ekleri, fiillerin zamanını veya dileklerini belirten eklerdir. Fiil kip eklerini iki ana gruba ayırırız: haber kipleri (zaman bildirir) ve dilek kipleri (istek, gereklilik, şart, emir bildirir).
- A) “dinleyin” fiili, emir kipiyle çekimlenmiştir. (Siz dinleyin.)
- B) “olunuz” fiili, emir kipiyle çekimlenmiştir. (Siz olunuz.)
- C) “getiriniz” fiili, emir kipiyle çekimlenmiştir. (Siz getiriniz.)
- D) “sorabilirsiniz” fiili, geniş zaman kipiyle (-r) çekimlenmiştir. Geniş zaman, haber kiplerinden biridir.
Gördüğün gibi, A, B ve C şıklarındaki fiiller emir kipiyle çekimlenmişken, D şıkkındaki fiil geniş zaman kipiyle çekimlenmiştir. Yani farklı olan D şıkkıdır.
Sonuç:
D) Bu soruyu sorabilirsiniz.
3. Aşağıdaki fiillerden hangisinde farklı bir kişi eki kullanılmıştır?
A) Görüyoruz
B) Bulduk
C) Seversiniz
D) Yazmalıyız
Çözüm:
Kişi ekleri, fiili kimin yaptığını belirten eklerdir. Türkçede 6 farklı kişi eki vardır: ben, sen, o, biz, siz, onlar.
- A) “Görüyoruz” fiilindeki “-uz” eki, fiili yapanın “biz” olduğunu gösterir. (1. çoğul kişi)
- B) “Bulduk” fiilindeki “-k” eki, fiili yapanın “biz” olduğunu gösterir. (1. çoğul kişi)
- C) “Seversiniz” fiilindeki “-iz” eki, fiili yapanın “siz” olduğunu gösterir. (2. çoğul kişi)
- D) “Yazmalıyız” fiilindeki “-ız” eki, fiili yapanın “biz” olduğunu gösterir. (1. çoğul kişi)
A, B ve D şıklarındaki fiiller “biz” (1. çoğul kişi) tarafından yapılırken, C şıkkındaki fiil “siz” (2. çoğul kişi) tarafından yapılmıştır. Bu yüzden farklı olan C şıkkıdır.
Sonuç:
C) Seversiniz
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı yapılmıştır?
A) Ahmet Bey bugün okula gelmedi.
B) Figen Teyzem yarın tatile çıkıyor.
C) Fikret’in ablası da bizim okulda okuyor.
D) Fehim Çavuş babamın arkadaşıdır.
Çözüm:
Yazım yanlışlarını bulmak için kuralları iyi bilmek gerekiyor. Özellikle özel isimlerin ve onlarla kullanılan kelimelerin yazımına dikkat etmeliyiz.
- A) “Ahmet Bey” ifadesinde “Bey” bir unvandır ve özel isimle birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar. Yazımı doğrudur.
- B) “Figen Teyzem” ifadesindeki “Teyzem” kelimesi akrabalık bildiren bir sözcüktür. Akrabalık bildiren sözcükler, özel ismin önüne gelse bile küçük harfle başlar. Yani “Figen teyzem” şeklinde yazılmalıydı. Burada bir yazım yanlışı var.
- C) “Fikret’in ablası” ifadesinde herhangi bir yazım yanlışı bulunmamaktadır. “Abla” akrabalık bildirdiği için küçük harfle yazılmış, bu doğru.
- D) “Fehim Çavuş” ifadesindeki “Çavuş” bir rütbe adıdır. Rütbe adları özel isimle birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar. Yazımı doğrudur.
Bu durumda, yazım yanlışı B şıkkındadır.
Sonuç:
B) Figen Teyzem yarın tatile çıkıyor.
5. Aşağıdakilerden hangisinde bir bilgi yanlışı yapılmıştır?
A) Bitmiş cümlelerin sonuna üç nokta konur.
B) Alıntı sözler tırnak içinde gösterilir.
C) Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna iki nokta konur.
D) Satır sonuna sığmayan kelimeleri kısa çizgi ile böleriz.
Çözüm:
Bu soruda noktalama işaretleri ve yazım kuralları hakkındaki bilgilerimizi kontrol etmemiz gerekiyor.
- A) “Bitmiş cümlelerin sonuna üç nokta konur.” ifadesi bir bilgi yanlışıdır. Bitmiş ve anlamı tamamlanmış cümlelerin sonuna nokta (.) konur. Üç nokta (…), bitmemiş cümlelerin, örneklerin devamının olduğunu veya sözün kesildiğini belirtmek için kullanılır.
- B) “Alıntı sözler tırnak içinde gösterilir.” ifadesi doğrudur. Başka birinden doğrudan aktarılan sözler tırnak işareti (” “) içine alınır.
- C) “Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna iki nokta konur.” ifadesi doğrudur. Bir açıklama veya örnekleme yapılmadan önce iki nokta (:) kullanılır.
- D) “Satır sonuna sığmayan kelimeleri kısa çizgi ile böleriz.” ifadesi doğrudur. Kelimeler hecelerinden bölünerek satır sonunda kısa çizgi (-) ile ayrılır.
Dolayısıyla, A şıkkındaki bilgi yanlıştır.
Sonuç:
A) Bitmiş cümlelerin sonuna üç nokta konur.
Aferin sana! Bütün soruları tamamladık. Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Türkçe dersinde başarılar dilerim!