Merhaba sevgili öğrencilerim,
Şimdi size gönderdiğim etkinlikleri adım adım, güzelce açıklayarak çözeceğiz. Unutmayın, okuduğumuzu anlamak ve kelimelerin yapılarını çözmek Türkçe dersinde çok önemli. Hadi bakalım, dikkatlice okuyup, birlikte öğrenelim!
5. ETKİNLİK
Bu bölümde, size verilen “Eskici” metnini dikkatlice okuyarak, metinle ilgili üç tane soru oluşturmanızı istiyoruz. Yani kendiniz birer soru yazacaksınız. Ben de sizin için metni iyice okudum ve aklıma gelen, metinden cevabını bulabileceğimiz soruları buraya yazıyorum. Siz de benzer sorular düşünebilirsiniz.
Soru: Hasan’ı Filistin’e gönderme kararı kimler tarafından ve neden alınmıştır?
Çözüm:
Bu sorunun cevabını bulmak için “Eskici” metninin başlarına bakmamız gerekiyor. Metinde şöyle yazıyor:
“Önce babadan yetim kalan küçük Hasan, anası da ölünce uzak akrabaları ve konu komşunun yardımıyla halasının yanına, Filistin’in sapa bir kasabasına gönderiliyordu.”
Bu cümleden anladığımıza göre, Hasan’ın hem babası hem de annesi vefat etmiş. Bu yüzden kimsesiz kalmış. Onu Filistin’deki halasının yanına gönderme kararını ise uzak akrabaları ve konu komşuları almıştır. Amacın, yetim kalan Hasan’a bir yuva ve bakım sağlamak olduğunu görüyoruz.
Soru: Hasan, vapur yolculuğu sırasında en çok neleri izleyerek vakit geçirmiştir?
Çözüm:
Metnin ilerleyen kısımlarında Hasan’ın vapurdaki gözlemlerinden bahsediliyordu. Şöyle bir yere bakalım:
“Hasan vapurda oyalandı; gırıl gırıl işleyen vinçlere, üstleri yazılı çankurtaran simitlerine, kurutulacak çamaşırları gibi iplere asılı sandallara, vardiya değiştirilirken çalar kampanaya bakarak çok eğlendi. Beş yaşında idi; petek, şirin konuşmalarıyla da güvertede yolcuları epeyce eğlendirmişti.”
Bu cümle bize Hasan’ın vapurda nelerle eğlendiğini çok net bir şekilde anlatıyor. Hasan, yolculuk boyunca gırıl gırıl işleyen vinçleri, üstleri yazılı cankurtaran simitlerini, iplere asılı sandalları ve vardiya değiştirilirken çalan kampanayı izleyerek vakit geçirmiş ve çok eğlenmiş.
Soru: Hasan, yeni vardığı topraklara yakınlaştıkça insanların ona nasıl hitap ettiğini fark etmiştir?
Çözüm:
Metnin sonlarına doğru, vapur sıcak memleketlere yaklaştıkça Hasan’ın hissettiklerinden bahsediliyor. Şöyle diyor:
“Kalanlar bilmediği bir dilden konuşuyorlardı ve ona İstanbul’daki gibi: ‘— Hasan gel!’ ‘— Hasan git!’ Demiyorlardı; adı değişir gibi olmuştu. Hasan şekline girmişti: ‘— Taal hun yâ Hassen!..’ Diyorlardı; yanlarına gidiyordu. ‘— Ruh yâ Hassen!..’ Derlerse uzaklaşıyordu.”
Bu bölümden anlıyoruz ki, Hasan yeni topraklara yaklaştıkça insanlar onun anladığı dilden, yani Türkçe, “Hasan gel!” veya “Hasan git!” demiyorlarmış. Bunun yerine, bilmediği bir dilde, “Taal hun yâ Hassen!” (Gel buraya ey Hasan!) ve “Ruh yâ Hassen!” (Git ey Hasan!) gibi ifadelerle ona hitap ediyorlarmış. Bu durum, Hasan’ın adının bile farklı bir telaffuzla söylenmesine neden olmuş.
6. ETKİNLİK
Bu etkinlikte, bize verilen kısa metinden fiilleri bulup, onların yapılarına göre (basit, türemiş, birleşik) sınıflandıracağız. Önce fiil türlerini bir hatırlayalım:
- Basit fiil: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan veya sadece çekim ekleri (kip, kişi, zaman ekleri gibi) almış fiillerdir.
- Türemiş fiil: İsim veya fiil köklerine yapım eki gelerek yeni bir fiil olan fiillerdir.
- Birleşik fiil: En az iki kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir.
Şimdi metindeki fiilleri bulalım ve yapılarını inceleyelim:
1. _geçiyorlardı_
- Açıklama: Bu fiilin kökü “geç-“. “-iyor” şimdiki zaman eki, “-lar” çokluk eki, “-dı” ek fiildir. Yani sadece çekim ekleri almış, yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
2. _yanıyordu_
- Açıklama: Fiilin kökü “yan-“. “-ıyor” şimdiki zaman eki, “-du” ek fiildir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
3. _bitti_
- Açıklama: Fiilin kökü “bit-“. “-ti” görülen geçmiş zaman ekidir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
4. _uzanan_
- Açıklama: Bu fiilin kökü “uza-” (uzamak). “-n” eki fiilden fiil yapım ekidir (uzamak > uzanmak). Bu ekle fiilin anlamı ve yapısı değiştiği için türemiş yapılıdır.
- Türü:Türemiş fiil
5. _çıkmışlardı_
- Açıklama: Fiilin kökü “çık-“. “-mış” öğrenilen geçmiş zaman eki, “-lar” çokluk eki, “-dı” ek fiildir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
6. _vardı_
- Açıklama: “Var” kelimesi aslında bir isimdir ama burada “var olmak” anlamında fiil gibi kullanılmış ve “-dı” ek fiilini almıştır. Yapım eki almadığı için basit yapılı kabul edilir.
- Türü:Basit fiil
7. _rast geliyorlardı_
- Açıklama: “Rast gelmek” iki kelimeden oluşan bir fiildir. Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerden olduğu için birleşik yapılıdır.
- Türü:Birleşik fiil
8. _bakmıyorlardı_
- Açıklama: Fiilin kökü “bak-“. “-ma” olumsuzluk eki, “-ıyor” şimdiki zaman eki, “-lar” çokluk eki, “-dı” ek fiildir. Olumsuzluk eki yapım eki değildir, sadece fiilin anlamını olumsuz yapar. Bu yüzden basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
9. _çiğneyerek_
- Açıklama: Fiilin kökü “çiğne-“. “-yerek” zarf fiil ekidir. Zarf fiil ekleri çekim eki sayılır, fiilin yapısını değiştirmez. Bu yüzden basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
10. _bırakmadan_
- Açıklama: Fiilin kökü “bırak-“. “-ma” olumsuzluk eki, “-dan” zarf fiil ekidir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
11. _çıkarmadan_
- Açıklama: Bu fiilin kökü “çık-“. “-ar” eki fiilden fiil yapım ekidir (çıkmak > çıkarmak). Bu ekle fiilin anlamı ve yapısı değiştiği için türemiş yapılıdır.
- Türü:Türemiş fiil
12. _gidiyorlardı_
- Açıklama: Fiilin kökü “git-“. “-iyor” şimdiki zaman eki, “-lar” çokluk eki, “-dı” ek fiildir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
13. _sabretti_
- Açıklama: “Sabır etmek” iki kelimeden oluşan bir fiildir. Ses düşmesi (“ı” sesi düşmüş) olduğu için bitişik yazılan birleşik fiillerden olduğu için birleşik yapılıdır.
- Türü:Birleşik fiil
14. _dayanamadı_
- Açıklama: Bu fiilin kökü “daya-” (dayamak). “-na” eki fiilden fiil yapım ekidir (dayamak > dayanmak). Bu ekle fiilin anlamı ve yapısı değiştiği için türemiş yapılıdır.
- Türü:Türemiş fiil
15. _göstererek_
- Açıklama: Bu fiilin kökü “gör-“. “-ster” eki fiilden fiil yapım ekidir (görmek > göstermek). Bu ekle fiilin anlamı ve yapısı değiştiği için türemiş yapılıdır.
- Türü:Türemiş fiil
16. _sordu_
- Açıklama: Fiilin kökü “sor-“. “-du” görülen geçmiş zaman ekidir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
17. _güldü_
- Açıklama: Fiilin kökü “gül-“. “-dü” görülen geçmiş zaman ekidir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
18. _dedi_
- Açıklama: Fiilin kökü “de-“. “-di” görülen geçmiş zaman ekidir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Türü:Basit fiil
Umarım bu açıklamalar fiillerin yapılarını daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Unutmayın, ne kadar çok pratik yaparsak o kadar iyi öğreniriz. Başarılar dilerim!