Merhaba sevgili öğrencim! Bugün Türkçe dersinde fiillerin anlam özelliklerini, yani kılış (iş), oluş ve durum fiillerini öğreneceğiz. Kitabımızdaki etkinliği adım adım inceleyelim ve birlikte çözelim. Hazır mısın? Başlayalım!
Öncelikle bize verilen bilgi kutusunu bir okuyalım ki konuyu iyice anlayalım. Fiillerin ne olduğunu ve kaça ayrıldığını bu kutudan öğreniyoruz:
Bir kılış (iş), oluş, durum bildiren kelimelere fiil denir. Fiiller, varlıkların hareketlerini zaman ve kişiye bağlı olarak bildirir.
Fiiller, bildirdikleri anlam özelliklerine göre kılış (iş), oluş ve durum fiilleri olarak üçe ayrılır:
- Kılış (iş) fiilleri, bir özne tarafından gerçekleştirilen ve bir varlığı etkileyen fiillerdir: oku-, yaz-, sil-, yıka-…
- Oluş fiilleri, bir durumdan başka bir duruma geçmeyi anlatan fiillerdir. Oluş fiillerinde daha çok zaman içinde kendiliğinden olma söz konusudur. Öznenin kendi iradesi dışında geçirdiği değişimi anlatan fiillerdir: yaşlan-, küflen-, kızar-, paslan-, eri-, bayatla-…
- Durum fiilleri, öznenin hangi durumda olduğunu bildiren fiillerdir. Özne, fiili kendi üzerinde gerçekleştirir. Durum fiillerinde öznenin yaptığı işten etkilenen bir nesne yoktur. Bitmesi için başka bir fiilin başlaması gerekir: uyu-, ağla-, gül-, otur-…
Bu bilgiler ışığında, şimdi cümlelerdeki fiilleri bulup onların hangi anlam özelliğini taşıdığını belirleyelim.
Aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. Cümlelerdeki fiillerin bildirdiği anlam özelliklerini yazınız.
1. Çatıdaki karlar hava ısınınca eridi.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Bu cümlede fiilimiz “eridi” (erimek).
Adım 2: “Erimiş” fiilini düşünelim. Karlar, kendi isteğiyle mi erir yoksa hava ısınınca kendiliğinden mi bir değişime uğrar? Tabii ki kendiliğinden, dış bir etkiyle hal değiştirirler. Katı halden sıvı hale geçmek bir değişimdir, değil mi? İşte bu tür fiillere oluş fiili diyoruz.
Sonuç: Oluş fiili
2. Bugün yeni bir hikâye yazdım.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “yazdım” (yazmak).
Adım 2: “Yazmak” fiilini kim yapıyor? “Ben” (gizli özne). Ben, kendi isteğimle, irademle bir “hikâye” (nesne) üzerinde bir iş yapıyorum. Bir şeyi ortaya çıkarıyorum. Kendi isteğimizle yaptığımız ve bir nesneyi etkileyen fiillere kılış (iş) fiili denir.
Sonuç: Kılış (iş) fiili
3. Parktaki çimlerde üç aile oturuyor.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “oturuyor” (oturmak).
Adım 2: “Oturmak” fiilinde, aileler kendi isteğiyle bir eylem yapıyor ama bu eylemden etkilenen bir nesne yok. Ailelerin içinde bulunduğu bir durumu anlatıyor. Bu eylemin bitmesi için de başka bir eylemin (mesela kalkmanın) başlaması gerekir. İşte bu tür fiillere durum fiili denir.
Sonuç: Durum fiili
4. Bahçedeki ağacın yaprakları sararmış.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “sararmış” (sararmak).
Adım 2: “Sararmak” fiili, yaprakların zamanla kendi iradesi dışında renk değiştirmesi, yeşilden sarıya dönmesi demektir. Bu bir halden başka bir hale geçiş, bir değişimdir. Bu yüzden oluş fiilidir.
Sonuç: Oluş fiili
5. Fatih, av köşkü yapmak için toprak istedi.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “istedi” (istemek).
Adım 2: “İstemek” fiilini Fatih, kendi isteğiyle yapıyor. Bir “toprak” (nesne) üzerinde bir eylem gerçekleştiriyor (toprağı istiyor). Kendi irademizle yaptığımız ve bir nesneyi etkileyen fiillere kılış (iş) fiili denir.
Sonuç: Kılış (iş) fiili
6. Elçiler ve Konstantin çaresiz sustular.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “sustular” (susmak).
Adım 2: “Susmak” fiili, elçilerin ve Konstantin’in içinde bulunduğu bir durumu anlatıyor. Bu eylemden etkilenen bir nesne yok. Susma eyleminin bitmesi için konuşma eyleminin başlaması gerekir. Bu nedenle durum fiilidir.
Sonuç: Durum fiili
7. Fatih’in ince ve kıvrak zekâsı birden parladı.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “parladı” (parlamak).
Adım 2: “Parlamak” fiili, zekânın birdenbire belirginleşmesi, ortaya çıkması anlamına gelir. Bu, zekânın durumunda bir değişimdir ve kendi iradesi dışında gerçekleşir. Bu yüzden oluş fiilidir.
Sonuç: Oluş fiili
8. Rumeli Hisarı’nın bulunduğu geniş sahayı çevirdi.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “çevirdi” (çevirmek).
Adım 2: “Çevirmek” fiilini yapan bir özne (genellikle Fatih ya da Hisar’ı yapanlar) var. Bu özne, kendi isteğiyle “geniş sahayı” (nesne) üzerinde bir eylem gerçekleştiriyor. Bir şeyi bir yerden başka bir yere döndürme veya etrafını kuşatma işi yapılıyor. Bu bir kılış (iş) fiilidir.
Sonuç: Kılış (iş) fiili
9. Fatih, devlet büyükleriyle konuştu.
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki fiili bulalım. Fiilimiz “konuştu” (konuşmak).
Adım 2: “Konuşmak” fiili, Fatih’in içinde bulunduğu bir durumu anlatır. Bu eylemden etkilenen bir nesne yoktur. Konuşmanın bitmesi için başka bir eylemin başlaması gerekir (mesela susmak). Bu nedenle durum fiilidir.
Sonuç: Durum fiili
Şimdi de Arı’nın konuşmasına bakalım ve orada geçen fiilleri anlam özelliklerine göre değerlendirelim.
Arı’nın konuşmasında geçen fiilleri anlam özelliklerine göre değerlendiriniz.
Arı’nın konuşması: “Artık bu bahçede yaşayamam. Çiçekler solmuş, meyveler çürümüş, yapraklar sararmış, kuşlar göç etmiş.”
Çözüm:
Adım 1: Arı’nın konuşmasındaki fiilleri tek tek bulalım ve inceleyelim.
- yaşayamam (yaşamak): “Yaşamak” fiili, bir canlının içinde bulunduğu hayat durumunu anlatır. Bu eylemden etkilenen bir nesne yoktur ve bir durumu ifade eder. Bu yüzden durum fiilidir.
- solmuş (solmak): “Solmak” fiili, çiçeklerin zamanla kendi iradesi dışında canlılığını yitirmesi, renginin değişmesi demektir. Bu bir halden başka bir hale geçiş, bir değişimdir. Bu yüzden oluş fiilidir.
- çürümüş (çürümek): “Çürümek” fiili, meyvelerin zamanla kendi iradesi dışında bozulması, formunun değişmesi demektir. Bu da bir halden başka bir hale geçiş, bir değişimdir. Bu yüzden oluş fiilidir.
- sararmış (sararmak): “Sararmak” fiili, yaprakların zamanla kendi iradesi dışında renk değiştirmesi, yeşilden sarıya dönmesi demektir. Bu bir halden başka bir hale geçiş, bir değişimdir. Bu yüzden oluş fiilidir.
- göç etmiş (göç etmek): “Göç etmek” fiili, kuşların kendi iradeleriyle bir yerden başka bir yere gitme eylemini anlatır. Bu, bilinçli ve amaçlı yapılan bir harekettir, bir işi ifade eder. Bu yüzden kılış (iş) fiilidir.
Sonuç:
- yaşayamam: Durum fiili
- solmuş: Oluş fiili
- çürümüş: Oluş fiili
- sararmış: Oluş fiili
- göç etmiş: Kılış (iş) fiili
Aferin sana! Gördüğün gibi fiillerin anlam özelliklerini öğrenmek hiç de zor değilmiş. Önemli olan fiilin, öznenin kendi isteğiyle bir iş mi yaptığını, kendiliğinden bir değişime mi uğradığını yoksa sadece bir durumda mı bulunduğunu iyi anlamak. Başka etkinliklerde görüşmek üzere!