Merhaba sevgili öğrencim, 7. sınıf Türkçe dersimizdeki bu soruları birlikte adım adım inceleyelim ve çözelim. Hiç merak etme, anlamadığın hiçbir yer kalmayacak!
8. ETKİNLİK
Okuduğunuz metinde hangi söz sanatlarından (kişileştirme, konuşturma, tezat, mübalağa) yararlanılmıştır? Metinden örnekler vererek yazınız.
Sevgili öğrencim, bu soruyu çözebilmemiz için öncelikle senin okuduğun metni bilmemiz gerekiyor. Ancak metni şu an göremediğimiz için, ben sana bu söz sanatlarının ne anlama geldiğini açıklayacağım ve varsayımsal örnekler vereceğim. Sen de kendi okuduğun metinde bu tür ifadeler bulduğunda, hangi söz sanatına ait olduğunu kolayca anlayacaksın.
Şimdi söz sanatlarını tek tek inceleyelim:
- Kişileştirme (Teşhis): Canlı veya cansız varlıklara insanlara özgü özellikler vermektir. Yani, insan olmayan bir şeye insan gibi davranmasını, hissetmesini, düşünmesini sağlamaktır.
- Örnek Cümle:“Martılar, denizin sırlarını fısıldıyordu birbirine.”
- Açıklama: Burada martılar, insanlara özgü olan “fısıldama” eylemini yapıyor. Bu, bir kişileştirmedir.
- Konuşturma (İntak): İnsan dışındaki varlıkları konuşturma sanatıdır. Bu sanatta, kişileştirme sanatının bir adım ötesine geçilir ve varlıklar gerçekten konuşur gibi gösterilir.
- Örnek Cümle:“Rüzgar, ‘Hadi uçalım!’ diye bağırdı martılara.”
- Açıklama: Rüzgarın insan gibi “bağırması” ve “konuşması” konuşturma sanatıdır.
- Tezat (Karşıtlık): Birbirine zıt kavramları veya durumları bir arada kullanmaktır. Genellikle okuyucunun dikkatini çekmek ve anlatımı güçlendirmek için kullanılır.
- Örnek Cümle:“Deniz, hem hırçın dalgalarıyla korku salıyor hem de sakinliğiyle huzur veriyordu.”
- Açıklama: “Hırçın” ve “sakin” kelimeleri birbirinin zıttıdır ve aynı cümle içinde kullanılarak tezat sanatı yapılmıştır.
- Mübalağa (Abartma): Bir durumu veya olayı olduğundan çok daha büyük, çok daha küçük, çok daha fazla veya çok daha az göstermektir. Amacı, anlatımı etkileyici hale getirmektir.
- Örnek Cümle:“Martılar öyle hızlı uçuyordu ki, sanki gökyüzünü bir baştan bir başa bir saniyede geçiyorlardı.”
- Açıklama: Martıların bir saniyede gökyüzünü baştan başa geçmesi, gerçekte mümkün olmayan bir durumdur ve abartılmıştır.
Sen de kendi metninde bu tür ifadelere dikkat ederek hangi söz sanatlarının kullanıldığını bulabilirsin. Unutma, bu örnekler sadece sana yol göstermek içindi!
9. ETKİNLİK
a. Okuduğunuz metinden alınan aşağıdaki cümlelerde geçen fiilleri yapı yönünden (basit, türemiş, birleşik) inceleyiniz. Tespitlerinizi altlarına yazınız.
Şimdi de fiillerin yapısını inceleyelim. Fiillerin yapısı demek, o fiilin köküne ek gelip gelmediği veya birden fazla kelimenin birleşip birleşmediği demektir. Üç çeşidi var: Basit fiil, Türemiş fiil ve Birleşik fiil. Hadi tek tek bakalım!
Adım 1: Fiil yapısı türlerini hatırlayalım.
- Basit Fiil: Hiçbir yapım eki almamış fiillerdir. Sadece çekim ekleri alabilirler. Kök halinde olurlar. Mesela: gel-, gör-, oku-
- Türemiş Fiil: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulmuş fiillerdir. Mesela: göz-le-mek (isimden fiil), yaz-ıl-mak (fiilden fiil)
- Birleşik Fiil: En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşan fiillerdir. Üç çeşidi vardır:
- Yardımcı fiille kurulanlar: etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak fiilleriyle kurulanlar. (hissetmek, sabretmek)
- Kurallı birleşik fiiller: Yeterlilik (-ebil-), Tezlik (-ıver-), Sürerlilik (-edur-, -ekal-, -egel-), Yaklaşma (-eyaz-) fiilleriyle kurulanlar. (yapabilmek, gelivermek)
- Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller (Deyimler): Anlamca kaynaşmış, genelde deyim şeklinde olan fiillerdir. (göz gezdirmek, kulak kabartmak)
Şimdi cümlelerdeki fiilleri bulup inceleyelim:
Martılar karanlıkta uçamaz.
- Fiil:uçamaz
- İnceleme: Bu fiil “uçmak” fiilinin “yeterlilik fiili” olan “uçabilmek” fiilinin olumsuz halidir. “Uçabilmek” fiili, “uç-” köküne “-ebil-” ekinin gelmesiyle oluşur ve bu birleşik bir fiildir. Olumsuzu da birleşik fiil sayılır.
- Sonuç:Birleşik Fiil (Yeterlilik Birleşik Fiili)
Kontrollü bir uçuşta saatte yüz kırk mil hız yapmıştı.
- Fiil:yapmıştı
- İnceleme: Fiilin kökü “yap-“. Üzerine duyulan geçmiş zaman eki “-mış” ve ek fiilin geçmiş zamanı “-tı” gelmiş. Bunlar çekim ekidir, yapım eki değildir. Fiilin anlamını veya türünü değiştirmemiş.
- Sonuç:Basit Fiil
Biraz önce alınan karar unutulmuş, rüzgârla birlikte hızla savrulup gitmişti. Verdiği sözden dönmek onu yine kendisi yapmıştı ve kendisini hiç de suçlu hissetmiyordu.
- Fiil 1:unutulmuş
- İnceleme: Fiilin kökü “unut-“. Üzerine “-ul-” yapım eki gelmiş (“unutmak”tan “unutulmak”). Bu ek, fiilden fiil yapan bir ektir.
- Sonuç:Türemiş Fiil
- Fiil 2:savrulup gitmişti
- İnceleme: Burada “savrulmak” ve “gitmek” fiilleri “-(y)ıp” zarf-fiil ekiyle birleşerek bir bütün oluşturmuş. İki fiilin birleşmesiyle oluştuğu için birleşik fiildir.
- Sonuç:Birleşik Fiil (Kurallı Birleşik Fiil)
- Fiil 3:yapmıştı
- İnceleme: Fiilin kökü “yap-“. Üzerine “-mış” ve “-tı” çekim ekleri gelmiş. Daha önce de incelemiştik.
- Sonuç:Basit Fiil
- Fiil 4:hissetmiyordu
- İnceleme: Bu fiil “his” (isim) ve “etmek” (yardımcı fiil) kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş bir birleşik fiildir. Olumsuz ve şimdiki zaman çekimiyle kullanılmış.
- Sonuç:Birleşik Fiil (Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiil)
O, gözlerini kapatmaktan başka bir şey yapamadı.
- Fiil:yapamadı
- İnceleme: Bu fiil “yapmak” fiilinin “yeterlilik fiili” olan “yapabilmek” fiilinin olumsuz halidir. “Yapabilmek” fiili, “yap-” köküne “-ebil-” ekinin gelmesiyle oluşur ve bu birleşik bir fiildir. Olumsuzu da birleşik fiil sayılır.
- Sonuç:Birleşik Fiil (Yeterlilik Birleşik Fiili)
Martı sürüsünün tam ortasına dalıverdi.
- Fiil:dalıverdi
- İnceleme: Bu fiil “dalmak” fiiline “-ıver-” tezlik fiilinin gelmesiyle oluşmuş. “-ıver-” eki, fiile çabukluk anlamı katar ve kurallı birleşik fiillerden biridir.
- Sonuç:Birleşik Fiil (Kurallı Birleşik Fiil – Tezlik)
Umarım bu açıklamalar fiillerin yapısını anlamana yardımcı olmuştur. Başka soruların olursa çekinmeden sorabilirsin!