Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle birlikte Türkçe sorularını çözeceğiz. Hiç merak etme, adım adım ilerleyeceğiz ve her soruyu sana en güzel şekilde açıklayacağım. Hazırsan başlayalım!
3. Yukarıdaki şiirde fiil türünde kaç kelime vardır?
Öncelikle şiiri bir okuyalım:
Nasıl söylerim öldüğünü nasıl,
Bir ışık vurmuş yüzümüze.
Atatürk’üm bakıyor besbelli,
Çeki düzen verelim üstümüzeİlhan DEMİRARSLAN
Şimdi de bu şiirdeki fiilleri (yani iş, oluş, hareket bildiren kelimeleri) bulalım. Fiiller, bir işi yapanı veya bir olayı anlatan kelimelerdir. Kısaca “mek” veya “mak” mastar ekini getirebildiğimiz kelimelerdir.
Adım 1: Şiirdeki kelimeleri tek tek inceleyelim ve fiil olup olmadıklarına bakalım.
- “söylerim“: “söylemek” fiilinden geliyor. Evet, bu bir fiil. (1)
- “vurmuş“: “vurmak” fiilinden geliyor. Evet, bu da bir fiil. (2)
- “bakıyor“: “bakmak” fiilinden geliyor. Evet, bu da bir fiil. (3)
- “verelim“: “vermek” fiilinden geliyor. Evet, bu da bir fiil. (4)
Adım 2: Bulduğumuz fiilleri sayalım.
Şiirde “söylerim”, “vurmuş”, “bakıyor” ve “verelim” olmak üzere toplam 4 tane fiil var.
Sonuç: D) 4
4. Yukarıdaki şiirde geçen fiiller aşağıdaki hangi zaman ekini almamıştır?
Şimdi de az önce bulduğumuz fiillerin hangi zaman eklerini aldıklarına bakalım. Zaman ekleri, fiilin ne zaman yapıldığını (şimdiki zaman, geçmiş zaman, gelecek zaman, geniş zaman) gösterir.
Adım 1: Şiirdeki fiilleri ve aldıkları zaman eklerini belirleyelim.
- “söylerim”: Bu fiil “söyle-” kökünden gelir ve “-r” eki almıştır. “-r” eki, geniş zaman ekidir.
- “vurmuş”: Bu fiil “vur-” kökünden gelir ve “-muş” eki almıştır. “-muş” eki, öğrenilen geçmiş zaman (duyulan geçmiş zaman) ekidir.
- “bakıyor”: Bu fiil “bak-” kökünden gelir ve “-yor” eki almıştır. “-yor” eki, şimdiki zaman ekidir.
- “verelim”: Bu fiil “ver-” kökünden gelir ve “-e” eki almıştır. “-e” eki, istek kipi ekidir, yani bir zaman eki değildir. Ancak soruda şıklarda zaman ekleri olduğu için, diğer fiillerin aldığı zaman eklerine odaklanmalıyız.
Adım 2: Şıklarda verilen zaman eklerini şiirdeki fiillerle karşılaştıralım.
- A) Şimdiki zaman (-yor): “bakıyor” kelimesinde var.
- B) Gelecek zaman (-ecek, -acak): Şiirdeki hiçbir fiil bu eki almamış.
- C) Geniş zaman (-r, -er, -ar): “söylerim” kelimesinde var.
- D) Öğrenilen geçmiş zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): “vurmuş” kelimesinde var.
Gördüğün gibi, şiirde “gelecek zaman” ekini alan bir fiil bulunmuyor.
Sonuç: B) Gelecek zaman
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin fiili oluş bildirmektedir?
Fiilleri anlamlarına göre üçe ayırırız: kılış fiilleri (öznenin isteğiyle gerçekleşen, bir nesneye ihtiyaç duyan), durum fiilleri (öznenin isteğiyle gerçekleşen ama bir nesneye ihtiyaç duymayan) ve oluş fiilleri (öznenin iradesi dışında kendiliğinden, zamanla gerçekleşen değişimleri anlatan fiiller).
Bizden oluş fiilini bulmamız isteniyor. Yani zamanla kendiliğinden olan bir değişimi anlatan fiil.
Adım 1: Cümlelerdeki fiilleri bulalım ve ne tür bir anlam taşıdıklarını inceleyelim.
A) Atatürk, Milli Mücadele’yi Samsun’dan başlattı. -> “Başlatmak” fiili, Atatürk’ün isteğiyle yaptığı bir eylemdir. Bu bir kılış fiilidir.
B) Atatürk, Kurtuluş Savaşı’nı kazanmak için çok çalıştı. -> “Çalışmak” fiili, Atatürk’ün isteğiyle yaptığı bir eylemdir. Bu da bir kılış fiilidir.
C) 15 Temmuz gecesi halk, darbecilerin karşısında çiğ gibi büyüdü. -> “Büyümek” fiili, zamanla ve kendiliğinden gerçekleşen bir değişimi ifade eder. Burada halkın gücünün, direnişinin artması, çoğalması anlamında kullanılmış. Bu, oluş fiilidir.
D) Millet diriliş destanını o gece yeniden yazdı. -> “Yazmak” fiili, milletin isteğiyle yaptığı bir eylemdir. Bu da bir kılış fiilidir.
Adım 2: Oluş fiili olan seçeneği belirleyelim.
Gördüğün gibi, C şıkkındaki “büyümek” fiili, bir varlıktaki kendiliğinden meydana gelen değişimi anlatıyor. Diğer fiiller ise öznenin iradesiyle gerçekleşen eylemlerdi.
Sonuç: C) 15 Temmuz gecesi halk, darbecilerin karşısında çiğ gibi büyüdü.
6. “Darbeciler geleceğimizi ve istikbalimizi ipotek altına almak istediler.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Anlatım bozuklukları, cümlelerimizi yanlış veya eksik kurduğumuzda ortaya çıkar. Bu da karşımızdakinin bizi yanlış anlamasına neden olabilir.
Adım 1: Cümleyi dikkatlice okuyalım: “Darbeciler geleceğimizi ve istikbalimizi ipotek altına almak istediler.”
Adım 2: Cümledeki kelimelerin anlamlarını düşünelim.
- “Gelecek”: Henüz olmamış zaman, sonraki zaman dilimi.
- “İstikbal”: Gelecek, ilerisi, ilerideki zaman.
Gördüğün gibi, “gelecek” ve “istikbal” kelimeleri eş anlamlıdır. Yani aynı anlama gelirler. Cümlede aynı anlama gelen iki kelimeyi art arda kullanmak, gereksiz bir tekrara yol açar ve anlatım bozukluğu oluşturur.
Adım 3: Şıklara bakalım ve anlatım bozukluğunun nedenini bulalım.
- A) Yanlış anlamda sözcük kullanımı: Kelimelerin anlamı yanlış kullanılmamış, sadece aynı anlama gelen iki kelime bir arada kullanılmış.
- B) Gereksiz sözcük kullanımı: Evet, “geleceğimizi” veya “istikbalimizi” kelimelerinden biri gereksizdir. İkisi de aynı şeyi ifade ettiği için birini kullanmak yeterli olurdu. Bu durum “gereksiz sözcük kullanımı” başlığı altına girer.
- C) Sözcüğün yanlış yerde kullanımı: Kelimelerin cümledeki yerleri doğru.
- D) Anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanımı: Kelimeler çelişmiyor, tam tersine aynı anlama geliyorlar.
Bu cümlede aynı anlama gelen “gelecek” ve “istikbal” kelimelerinin bir arada kullanılması, gereksiz sözcük kullanımına yol açmıştır.
Sonuç: B) Gereksiz sözcük kullanımı
7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin fiili yapı yönünden farklıdır?
Fiillerin yapısı denince aklımıza üç şey gelmeli: basit fiil, türemiş fiil ve birleşik fiil. Hatırlayalım:
- Basit fiil: Hiç yapım eki almamış, sadece çekim ekleri (zaman, şahıs ekleri gibi) almış fiillerdir.
- Türemiş fiil: Yapım eki alarak kökünden farklı bir anlam kazanmış fiillerdir. (Ör: gözden gözlemek, baştan başlamak, kırmaktan kırılmak)
- Birleşik fiil: En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşan fiillerdir. (Ör: yardım etmek, gidebilmek, vazgeçmek)
Adım 1: Her şıktaki fiili bulalım ve yapısını inceleyelim.
A) Atatürk, dinleyenler tarafından dakikalarca alkışlandı.
- Fiil: “alkışlandı”
- Kök: “alkış” (bir isim)
- Yapı: “alkış” ismine “-la” yapım eki gelmiş, “alkışla-” fiili olmuş. Sonra bu fiile “-n” yapım eki gelmiş, “alkışlan-” fiili olmuş. En son da zaman eki “-dı” gelmiş. Burada iki tane yapım eki olduğu için bu fiil türemiş fiildir.
B) Düşünce özgürlüğünün en değerli temsilcisi olacaksınız.
- Fiil: “olacaksınız”
- Kök: “ol-” (bir fiil)
- Yapı: “ol-” fiiline sadece gelecek zaman eki “-acak” ve şahıs eki “-sınız” gelmiş. Hiçbir yapım eki almadığı için bu fiil basit fiildir.
C) Atatürk, ülke gençliğine düşen görevi belirtti.
- Fiil: “belirtti”
- Kök: “belli” (bir isim)
- Yapı: “belli” ismine “-ir” yapım eki gelmiş, “belir-” fiili olmuş. Sonra bu fiile “-t” yapım eki gelmiş, “belirt-” fiili olmuş. En son da zaman eki “-ti” gelmiş. Burada iki tane yapım eki olduğu için bu fiil türemiş fiildir.
D) Tören yerinde çadırlar kurulmuştu.
- Fiil: “kurulmuştu”
- Kök: “kur-” (bir fiil)
- Yapı: “kur-” fiiline “-ul” yapım eki gelmiş, “kurul-” fiili olmuş. Sonra da zaman eki “-muş” ve ek fiil “-tu” gelmiş. Yapım eki aldığı için bu fiil türemiş fiildir.
Adım 2: Farklı yapıda olan fiili belirleyelim.
A, C ve D şıklarındaki fiiller yapım eki alarak türemiş fiil olmuşlar. Ancak B şıkkındaki “olacaksınız” fiili, hiçbir yapım eki almayıp sadece çekim ekleri aldığı için basit yapılıdır. Bu yüzden diğerlerinden farklıdır.
Sonuç: B) Düşünce özgürlüğünün en değerli temsilcisi olacaksınız.