Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle çok önemli iki etkinliği birlikte çözeceğiz. Bu etkinlikler, metin anlama becerimizi ve Türkçemizin dil bilgisi kurallarını ne kadar iyi anladığımızı görmemizi sağlayacak. Unutmayın, her soruyu adım adım ve dikkatlice çözdüğümüzde, bilgimiz daha da pekişir. Haydi başlayalım!
5. ETKİNLİK
Sevgili öğrencilerim, bu etkinlikte okuduğumuz “Vatandaşlık Görevleri” metninin ana fikrini (AF) ve yardımcı fikirlerini (YF) belirleyeceğiz. Hatırlayalım, ana fikir bir yazının bize vermek istediği temel mesajdır, yani yazarın bize asıl anlatmak istediği şeydir. Yardımcı fikirler ise bu ana fikri destekleyen, açıklayan veya örnekleyen detaylardır. Yani yardımcı fikirler olmadan da ana fikir anlaşılır ama yardımcı fikirler ana fikri zenginleştirir.
Şimdi her bir cümleyi tek tek inceleyelim ve metnin genel mesajıyla ilişkisine bakalım:
1. Her vatandaşın seçme ve seçilme hakkı vardır.
Çözüm:
Bu cümle, metinde “Seçme ve Seçilme Görevi” başlığı altında detaylandırılan vatandaşlık haklarından sadece biridir. Metnin genelinde anlatılan “vatandaşlık görevleri ve hakları” ana fikrini destekleyen özel bir bilgidir. Eğer bu cümle olmasaydı bile metnin ana fikri değişmezdi, sadece bir detay eksik kalırdı.
- Sonuç: YF (Yardımcı Fikir)
2. Kanunlar karşısında herkes eşit haklara sahiptir.
Çözüm:
Bu ifade, bir vatandaş olmanın temel prensiplerinden biridir ve metinde bahsedilen sorumlulukları ve hakları anlamamız için bir zemin oluşturur. Metnin başında genel olarak hak ve görevlerden bahsederken bu eşitlik ilkesi de ima edilir. Ancak metnin asıl amacı bu eşitliği anlatmak değil, vatandaşlık görevlerini sıralamaktır. Bu nedenle ana fikri destekler niteliktedir.
- Sonuç: YF (Yardımcı Fikir)
3. Her vatandaşın yaşadığı toplum içinde yerine getireceği sorumlulukları ve kullanacağı hakları vardır.
Çözüm:
İşte bu cümle, “Vatandaşlık Görevleri” metninin bize vermek istediği asıl mesajdır. Metnin tamamı, bu sorumlulukların ve hakların neler olduğunu, neden önemli olduğunu açıklıyor. Yani, tüm metin bu cümleyi destekliyor ve açıyor. Bu cümle olmasa, metnin ne hakkında olduğunu tam olarak anlayamayız. Bu, metnin kapsayıcı ve genel özetidir.
- Sonuç: AF (Ana Fikir)
4. Herkes geliri oranında vergi verir.
Çözüm:
Bu cümle, metinde “Vergi Verme Görevi” başlığı altında anlatılan, vergi vermenin nasıl bir prensibe dayandığını açıklayan özel bir bilgidir. Ana fikir olan “vatandaşlık görevleri ve hakları” düşüncesini vergi verme görevi üzerinden destekler. Metinde vergi vermenin bir görev olduğu anlatılırken, bu cümle o görevin bir detayını açıklar.
- Sonuç: YF (Yardımcı Fikir)
***
6. ETKİNLİK
Şimdi de fiillerin, fiilimsilerin, sıfatların ve kendi türündeki zarfların anlamlarını durum, zaman, yön, miktar ve soru gibi yönlerden tamamlayan kelimeleri, yani zarfları bulacağız. Zarflar, cümlede genellikle bir eylemin (fiilin) ne zaman, nasıl, ne kadar, nereye veya niçin yapıldığını anlatır. Haydi başlayalım!
1. İyi bir vatandaş vergisini zorlanmadan yatırmalıdır.
Çözüm:
Burada “yatırmalıdır” fiilini görüyoruz. Bu fiile “Nasıl yatırmalıdır?” diye sorduğumuzda cevabı “zorlanmadan” oluyor. Yani “zorlanmadan” kelimesi, yatırma eyleminin nasıl yapıldığını, durumunu bildiriyor. Bu yüzden bir durum zarfıdır.
2. Türk milleti bağımsızlığını binlerce yıl korumuştur.
Çözüm:
“Korumuştur” fiiline “Ne kadar süre korumuştur?” veya “Ne zaman korumuştur?” diye sorduğumuzda “binlerce yıl” cevabını alırız. Bu ifade, koruma eyleminin ne kadar uzun bir süre boyunca devam ettiğini, yani zamanını ve miktarını belirtiyor. Bu nedenle bir zaman/miktar zarfı grubudur.
3. İçeri girince herkes ona baktı.
Çözüm:
“Girince” bir fiilimsidir (zarf-fiil). Bu fiilimsiye “Nereye girince?” diye sorduğumuzda “içeri” cevabını alırız. “İçeri” kelimesi, yön bildiriyor ve ek almadığı için (mesela “içeriye” veya “içeride” olsaydı isimleşirdi) yer-yön zarfıdır.
4. Vergi olarak ödenen paralar, bize hizmet ve iyilik olarak geri dönüyor.
Çözüm:
“Dönüyor” fiiline “Nereye dönüyor?” veya “Nasıl dönüyor?” diye sorduğumuzda “geri” cevabını alırız. “Geri” kelimesi, dönüş eyleminin yönünü belirtir ve ek almadığı için yer-yön zarfıdır.
5. İyi bir vatandaş vergi borcunu vaktinde öder.
Çözüm:
“Öder” fiiline “Ne zaman öder?” diye sorduğumuzda “vaktinde” cevabını alırız. “Vaktinde” kelimesi, ödeme eyleminin zamanını bildirdiği için bir zaman zarfıdır.
6. Herkes kanun hükümlerine niçin uymalıdır?
Çözüm:
“Uymalıdır” fiiline “Niçin uymalıdır?” diye sorduğumuzda “niçin” kelimesi karşımıza çıkar. Bu kelime, bir eylemin sebebini sorguladığı için bir soru zarfıdır.
7. Ben de senin kadar çalıştım bu sınava.
Çözüm:
“Çalıştım” fiiline “Ne kadar çalıştım?” diye sorduğumuzda “senin kadar” cevabını alırız. Burada “kadar” kelimesi, çalışma eyleminin miktarını, derecesini bildiriyor. Bu nedenle bir miktar zarfıdır.
8. Az kazanan az verir, çok kazanan çok verir vergiyi.
Çözüm:
Bu cümlede birden fazla zarf var, dikkatlice inceleyelim:
- “Kazanan” kelimesi bir fiilimsidir (sıfat-fiil). “Ne kadar kazanan?” diye sorduğumuzda ilk “az” kelimesi cevabımız olur. Bu, “kazanan” fiilimsinin miktarını belirtir.
- “Verir” fiiline “Ne kadar verir?” diye sorduğumuzda ikinci “az” kelimesi cevabımız olur. Bu, verme eyleminin miktarını belirtir.
- Yine “kazanan” fiilimsisine “Ne kadar kazanan?” diye sorduğumuzda ilk “çok” kelimesi cevabımız olur. Bu da “kazanan” fiilimsinin miktarını belirtir.
- Son olarak, “verir” fiiline “Ne kadar verir?” diye sorduğumuzda ikinci “çok” kelimesi cevabımız olur. Bu da verme eyleminin miktarını belirtir.
Yani “az” ve “çok” kelimeleri, hem fiilimsileri hem de fiilleri miktar yönünden belirten miktar zarflarıdır.
Umarım bu açıklamalar, konuyu daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Unutmayın, pratik yaptıkça her şey daha kolaylaşır!