Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Türkçe öğretmeniniz. Bugün fiil çekim eklerini tekrar edeceğiz ve cümlelerdeki fiilleri bularak aldıkları ekleri ve bu eklerin görevlerini belirleyeceğiz. Çok dikkatli olmanızı istiyorum, çünkü bu konu hem günlük hayatta doğru konuşmamız hem de sınavlarımız için çok önemli. Hadi başlayalım!
Öncelikle, bize verilen örnek cümleyi inceleyelim ve doğru bir şekilde analiz edelim:
Cümle: Zaman zaman dostlarımıza çok fenalık ediyoruz.
Fiil: ediyoruz
Çözüm: Bu kelimenin kökü “et-” fiilidir. “Et-” fiili, “-i” yardımcı ünlüsü, “-yor” şimdiki zaman eki ve “-uz” birinci çoğul şahıs ekini almıştır. Yani “ediyoruz” kelimesi, şu an yapılan bir eylemi anlatan, biz öznesiyle çekimlenmiş bir fiildir.
et-(i)yor-uz ➡️ şimdiki zaman, 1. çoğul kişi
Şimdi sıra sizde! Aşağıdaki cümlelerde geçen fiilleri bulalım, altını çizelim ve aldıkları çekim eklerini örnekteki gibi detaylıca inceleyelim.
Soru 1: Adam doğru yolda değil, bunu biliyorum.
Fiil: biliyorum
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “bil-“dir.
Adım 2: “bil-” fiili, “-i” yardımcı ünlüsü, “-yor” şimdiki zaman eki ve “-um” birinci tekil şahıs ekini almıştır.
bil-(i)yor-um ➡️ şimdiki zaman, 1. tekil kişi
Soru 2: Bir yerlerden geldim bu konuya.
Fiil: geldim
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “gel-“dir.
Adım 2: “gel-” fiili, “-di” bilinen geçmiş zaman eki ve “-m” birinci tekil şahıs ekini almıştır.
gel-di-m ➡️ bilinen geçmiş zaman, 1. tekil kişi
Soru 3: Onu niçin sevdiğimi bana söyletmek isterlerse bunu ancak şöyle bir cevapla ifade edebileceğimi zannediyorum.
Fiil 1: isterlerse
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “iste-“dir.
Adım 2: “iste-” fiili, “-r” geniş zaman eki, “-ler” üçüncü çoğul şahıs eki ve “-se” şart kipi ekini almıştır.
iste-r-ler-se ➡️ geniş zaman, 3. çoğul kişi, şart kipi
Fiil 2: zannediyorum
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “zannet-“dir.
Adım 2: “zannet-” fiili, “-i” yardımcı ünlüsü, “-yor” şimdiki zaman eki ve “-um” birinci tekil şahıs ekini almıştır.
zannet-(i)yor-um ➡️ şimdiki zaman, 1. tekil kişi
Soru 4: Bunu yapamazsanız onlara iyilik değil, kötülük etmiş olursunuz.
Fiil 1: yapamazsanız
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “yap-“tır.
Adım 2: “yap-” fiili, “-a-” yeterlilik fiilinin olumlu eki (yapabilmek anlamındaki), “-maz-” geniş zaman olumsuzluk eki ve “-sınız” ikinci çoğul şahıs ekini almıştır. Bu fiilde direkt bir şart kipi eki (-sa/-se) bulunmamaktadır, ancak cümledeki anlamı şart bildirmektedir.
yap-a-maz-sınız ➡️ yeterlilik fiili olumsuz, geniş zaman, 2. çoğul kişi
Fiil 2: olursunuz
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “ol-“dur.
Adım 2: “ol-” fiili, “-ur” geniş zaman eki ve “-sunuz” ikinci çoğul şahıs ekini almıştır.
ol-ur-sunuz ➡️ geniş zaman, 2. çoğul kişi
Soru 5: Dünyayı seninle sevmişim ey dost.
Fiil: sevmişim
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “sev-“dir.
Adım 2: “sev-” fiili, “-miş” duyulan geçmiş zaman eki ve “-im” birinci tekil şahıs ekini almıştır.
sev-miş-im ➡️ duyulan geçmiş zaman, 1. tekil kişi
Soru 6: “Dünyada dost vardır.” ilkesini yaratmaya çalışın.
Fiil: çalışın
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “çalış-“tır.
Adım 2: “çalış-” fiili, “-ın” ikinci çoğul şahıs emir kipi ekini almıştır. Emir kiplerinde zaman eki bulunmaz.
çalış-ın ➡️ emir kipi, 2. çoğul kişi
Soru 7: Neler söylenmemiş, neler yazılmamış bu konuda.
Fiil 1: söylenmemiş
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “söyle-“dir. Fiil “söylen-” şekline gelerek edilgen çatılı olmuştur.
Adım 2: “söylen-” fiili, “-me” olumsuzluk eki ve “-miş” duyulan geçmiş zaman ekini almıştır. Üçüncü tekil şahıs eki genellikle belli değildir veya ek almaz.
söylen-me-miş ➡️ duyulan geçmiş zaman, olumsuz, 3. tekil kişi
Fiil 2: yazılmamış
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “yaz-“dır. Fiil “yazıl-” şekline gelerek edilgen çatılı olmuştur.
Adım 2: “yazıl-” fiili, “-ma” olumsuzluk eki ve “-mış” duyulan geçmiş zaman ekini almıştır. Üçüncü tekil şahıs eki genellikle belli değildir veya ek almaz.
yazıl-ma-mış ➡️ duyulan geçmiş zaman, olumsuz, 3. tekil kişi
Soru 8: Ne desem eski, ne yazsam boş.
Fiil 1: desem
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “de-“dir.
Adım 2: “de-” fiili, “-se” şart kipi eki ve “-m” birinci tekil şahıs ekini almıştır.
de-se-m ➡️ şart kipi, 1. tekil kişi
Fiil 2: yazsam
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “yaz-“dır.
Adım 2: “yaz-” fiili, “-sa” şart kipi eki ve “-m” birinci tekil şahıs ekini almıştır.
yaz-sa-m ➡️ şart kipi, 1. tekil kişi
Soru 9: Hayır, hayır, şiiri, yazını başkaları da seviyor, onlarla da selamlaşıyoruz, görüşüyoruz. Ama niye dost olamıyoruz?
Fiil 1: seviyor
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “sev-“dir.
Adım 2: “sev-” fiili, “-i” yardımcı ünlüsü ve “-yor” şimdiki zaman ekini almıştır. Şahıs eki almadığı için üçüncü tekil şahıs olarak kabul edilir.
sev-(i)yor ➡️ şimdiki zaman, 3. tekil kişi
Fiil 2: selamlaşıyoruz
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “selam-“dır. “selamlaş-” şeklinde fiil olmuştur.
Adım 2: “selamlaş-” fiili, “-ı” yardımcı ünlüsü, “-yor” şimdiki zaman eki ve “-uz” birinci çoğul şahıs ekini almıştır.
selamlaş-(ı)yor-uz ➡️ şimdiki zaman, 1. çoğul kişi
Fiil 3: görüşüyoruz
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “gör-“dür. “görüş-” şeklinde fiil olmuştur.
Adım 2: “görüş-” fiili, “-ü” yardımcı ünlüsü, “-yor” şimdiki zaman eki ve “-uz” birinci çoğul şahıs ekini almıştır.
görüş-(ü)yor-uz ➡️ şimdiki zaman, 1. çoğul kişi
Fiil 4: olamıyoruz
Çözüm:
Adım 1: Fiilin kökü “ol-“dur.
Adım 2: “ol-” fiili, “-a-” yeterlilik fiilinin olumlu eki (olabilmek anlamındaki), “-mı-” olumsuzluk eki, “-yor” şimdiki zaman eki ve “-uz” birinci çoğul şahıs ekini almıştır. Buradaki “-mı-” eki olumsuzluk ekidir, soru eki değildir.
ol-a-mı-yor-uz ➡️ yeterlilik fiili olumsuz, şimdiki zaman, 1. çoğul kişi
Aferin çocuklar! Gördüğünüz gibi, fiil çekim eklerini doğru bir şekilde ayırmak ve görevlerini belirlemek aslında çok da zor değilmiş. Önemli olan, fiilin kökünü doğru tespit etmek ve eklerin ne anlama geldiğini bilmek. Bol bol pratik yaparak bu konuyu çok daha iyi pekiştirebilirsiniz. Unutmayın, Türkçe’mizin güzelliği bu eklerde saklı!