Merhaba sevgili öğrenciler! Bugün Türkçe dersimizden çok güzel iki etkinliği birlikte çözeceğiz. Bu etkinlikler, uzay ve gökyüzü ile ilgili bir metinle bağlantılı. Metnin tamamı elimizde olmasa da başlığından ve soruların içeriğinden yola çıkarak mantıklı çıkarımlar yapacağız. Hadi başlayalım!
4. Etkinlik.
Aşağıdaki cümlelerden metinle ilgili olanları işaretleyiniz.
Sevgili çocuklar, bu etkinlikte bize bazı cümleler verilmiş. Yan sayfadaki metnin başlığı “Dünya ve Kuyrukluyıldız” idi. Metnin tamamını görmesek de, bu başlığın bize metnin Dünya ve kuyrukluyıldızlar hakkında olduğunu gösterdiğini biliyoruz. Genellikle 3. sınıf metinlerinde, uzay gibi konuları anlatırken, çocukların daha iyi anlaması ve ilgisini çekmesi için gök cisimlerine sanki canlılarmış gibi özellikler verilebilir. Yani onlara konuşma, düşünme gibi özellikler yüklenir. Bu duruma kişileştirme denir.
Şimdi her bir cümleyi tek tek inceleyelim ve bu metinle ilgili olup olamayacağına karar verelim:
Dünya binlerce yıldır yaptığı gibi Ay’ın çevresinde dönüyordu.
Bu cümle, bilimsel olarak doğru değil çocuklar. Dünya, kendi etrafında döner ve Güneş’in etrafında dolanır. Ay ise Dünya’nın etrafında dolanır. Yani Dünya, Ay’ın çevresinde dönmez. Metin bir hikaye olsa bile, bilimsel gerçekleri yanlış aktaran bir cümle muhtemelen bu tür bir metinde yer almaz. Bu yüzden bu cümleyi işaretlemiyoruz.
Kuyrukluyıldız Dünya’ya, gökyüzünün onların bulunduğu bölümüne yabancı olduğunu söyledi.
Burada kuyrukluyıldıza “söyleme” özelliği verilmiş, bu bir kişileştirme örneği. Kuyrukluyıldızlar, Güneş Sistemi’nin uzak köşelerinden gelen ve nadiren iç bölgelere yaklaşan gök cisimleridir. Bu yüzden Dünya için “yabancı” veya “ziyaretçi” gibi bir kavramla anlatılması, bir hikaye metninde oldukça uygun olabilir. Bu cümleyi işaretliyoruz.
Dünya, Kuyrukluyıldız’ın kendisine çarpmasından çekindi.
Yine burada Dünya’ya “çekinme” özelliği verilmiş, bu da bir kişileştirme. Kuyrukluyıldızların veya asteroitlerin Dünya’ya çarpma ihtimali bilimsel bir gerçektir ve bazen bu durumlar korku veya endişe yaratabilir. Bir hikaye metninde Dünya’nın bu durumdan “çekindiğini” anlatmak, çocukların konuyu daha iyi kavramasına yardımcı olabilir. Bu cümleyi de işaretliyoruz.
Kuyrukluyıldız, Dünya’nın sözünü ettiği her şeyi görebiliyordu.
Burada kuyrukluyıldıza “görme” özelliği verilmiş. Bu da bir kişileştirme. Ancak bu cümle, diğerlerine göre metnin ana konusuyla veya kuyrukluyıldızların özellikleriyle daha az bağlantılı, biraz daha genel bir ifade. Diğer seçenekler kadar güçlü bir bağlantı kuramıyoruz. Bu yüzden bu cümleyi işaretlemiyoruz.
Kuyrukluyıldız, yüz yıl sonra tekrar geleceğini söyleyerek uzaklaştı.
“Söyleyerek” kelimesi yine kişileştirme içeriyor. Ancak kuyrukluyıldızların en önemli özelliklerinden biri, belirli aralıklarla Güneş’in etrafında dolanıp tekrar görünmeleridir. Halley Kuyrukluyıldızı gibi bazı kuyrukluyıldızlar, onlarca yıl sonra tekrar Dünya’dan görülebilirler. Bu cümle, bu bilimsel gerçeği kişileştirme yoluyla anlatıyor. Bir hikaye metninde bu bilgiye yer verilmesi çok mantıklı. Bu cümleyi de işaretliyoruz.
Çözüm:
Metinle ilgili olan cümleler şunlardır:
- Kuyrukluyıldız Dünya’ya, gökyüzünün onların bulunduğu bölümüne yabancı olduğunu söyledi.
- Dünya, Kuyrukluyıldız’ın kendisine çarpmasından çekindi.
- Kuyrukluyıldız, yüz yıl sonra tekrar geleceğini söyleyerek uzaklaştı.
5. Etkinlik.
Aşağıdaki tabloda, dinlediğiniz metinden alınmış bazı sözcükler vardır. Bu sözcüklerdeki ünlü ve ünsüzleri listeleyiniz.
Şimdi de çok eğlenceli bir etkinliğe geldik! Bize verilen kelimelerin içindeki ünlü (sesli) ve ünsüz (sessiz) harfleri ayıracağız. Ünlü harflerimiz a, e, ı, i, o, ö, u, ü‘dür. Geriye kalan tüm harfler ise ünsüz harflerdir. Haydi kelimeleri inceleyelim:
Adım 1: “dönüyordu” kelimesini inceleyelim.
- Ünlü harfler: dönüyordu → ö, ü, o, u
- Ünsüz harfler: dönüyyorddu → d, n, y, r, d
Adım 2: “Güneş’in” kelimesini inceleyelim.
- Ünlü harfler: Güneş’in → ü, e, i
- Ünsüz harfler: Güneş‘in → G, n, ş, n
Adım 3: “dolunay” kelimesini inceleyelim.
- Ünlü harfler: dolunay → o, u, a
- Ünsüz harfler: dolunay → d, l, n, y
Adım 4: “sohbet” kelimesini inceleyelim.
- Ünlü harfler: sohbet → o, e
- Ünsüz harfler: sohbbet → s, h, b, t
Adım 5: “yoğunlaşmış” kelimesini inceleyelim.
- Ünlü harfler: yoğunlaşmış → o, u, a, ı
- Ünsüz harfler: yoğunlaşmmış → y, ğ, n, l, ş, m, ş
Adım 6: “palmiye” kelimesini inceleyelim.
- Ünlü harfler: palmiye → a, i, e
- Ünsüz harfler: plmmiye → p, l, m, y
Çözüm:
İşte kelimelerdeki ünlü ve ünsüz harflerin listesi:
| Sözcükler | Ünlüler | Ünsüzler |
|---|---|---|
| dönüyordu | ö, ü, o, u | d, n, y, r, d |
| Güneş’in | ü, e, i | G, n, ş, n |
| dolunay | o, u, a | d, l, n, y |
| sohbet | o, e | s, h, b, t |
| yoğunlaşmış | o, u, a, ı | y, ğ, n, l, ş, m, ş |
| palmiye | a, i, e | p, l, m, y |
Umarım bu açıklamalar, hem soruları doğru çözmene yardımcı olmuş hem de ünlü-ünsüz harfleri ve metinle ilgili çıkarımlar yapmayı daha iyi anlamanı sağlamıştır. Aklına takılan olursa her zaman sorabilirsin!