Merhaba sevgili öğrencim!
Bugün seninle çok güzel bir Türkçe etkinliği yapacağız. Birlikte verilen metinleri inceleyecek, onların hangi türde olduğunu anlayacak ve birbirleriyle karşılaştıracağız. Bu sayede metin türleri konusunu daha iyi kavramış olacaksın. Hadi bakalım, dikkatlice okuyalım ve düşünelim.
Öncelikle, görselde bize önemli bir bilgi verilmiş. Onu bir hatırlayalım:
Gerçek veya tasarlanmış bir olayı anlatan metinlere hikâye edici (öyküleyici) metin denir. Hikâye edici metinler belli bir zamanda, belli bir yerde ve bir kahramanın başından geçer. Hikâyedeki kahramanların sayısı birden fazla olabilir.
Yani, bir metnin hikâye edici olabilmesi için içinde bir olay olması, bu olayın bir zamanda ve yerde geçmesi, ayrıca bu olayı yaşayan karakterlerin olması gerekir. Tıpkı okuduğumuz masallar, hikâyeler gibi düşünebilirsin.
Şimdi gelelim asıl görevimize. Bize deniyor ki:
Verilen “Saat Kulesi” metnini okuyarak “Mehmet Âkif Ersoy” metni ile karşılaştırınız. Metin türlerinin özellikleri açısından farklılıklarını ve benzerliklerini kutulara yazınız.
Bu soruyu çözmek için adım adım ilerleyelim:
Adım 1: “Saat Kulesi” metnini dikkatlice okuyalım ve anlayalım.
Metin bize İzmit Saat Kulesi hakkında bilgiler veriyor. Kulenin nerede olduğunu, ne zaman yapıldığını, kaç katlı olduğunu, üzerindeki işlemeleri ve saatin özelliklerini anlatıyor. Hatta kuleyi ziyaret ettiğimizde neler hissettiğimizden, etrafında neler olduğundan da bahsediyor.
Peki, bu metin bir olay mı anlatıyor? Karakterleri var mı? Bir çatışma ya da çözüm var mı? Hayır, değil mi? Bu metin bize bir yer hakkında bilgi veriyor ve o yeri tanıtıyor. Yani bu metin, bilgilendirici ve betimleyici (tanıtıcı) bir metin türüdür.
Adım 2: “Mehmet Âkif Ersoy” metninin nasıl bir metin olabileceğini düşünelim.
Görselde “Mehmet Âkif Ersoy” diye bir metin yok ama bizden onu “Saat Kulesi” metniyle karşılaştırmamız isteniyor. Mehmet Âkif Ersoy, İstiklal Marşı’mızın yazarı olan çok önemli bir şahsiyet. Onun hakkında yazılan bir metin genellikle onun hayatını, eserlerini, neler yaptığını anlatır. Tıpkı bir biyografi gibi. Bu tür metinler de bize bir kişi hakkında gerçek bilgiler verir. Yani “Mehmet Âkif Ersoy” hakkında bir metin de bilgilendirici bir metin türüdür.
Adım 3: Şimdi “Saat Kulesi” metni ile “Mehmet Âkif Ersoy” metnini, metin türleri açısından karşılaştıralım.
İkisinin de bilgilendirici metinler olduğunu fark ettik. Şimdi bu iki metin türünün özelliklerini düşünerek benzerliklerini ve farklılıklarını bulalım.
BENZERLİKLER
Her iki metin de:
Bilgilendirici metinlerdir. Yani okuyucuya bir şeyler öğretmeyi, bilgi vermeyi amaçlarlar. Biri bir yer hakkında, diğeri bir kişi hakkında bilgi verir.
Gerçek bilgilere dayanır. Hem Saat Kulesi’nin varlığı hem de Mehmet Âkif Ersoy’un hayatı ve yaptıkları gerçektir.
Olay örgüsü içermez. Yani içinde bir başlangıcı, gelişmesi ve sonucu olan kurgusal bir hikâye anlatılmaz.
Hikâye karakterleri yoktur. Hikâyelerdeki gibi olayları yaşayan, duyguları olan karakterler bulunmaz. Saat Kulesi metninde bir “biz”den bahsedilse de bu, hikaye karakteri değil, gözlem yapan kişilerdir.
Nesnel bir dil kullanma eğilimindedir. Yani yazar kendi duygularını ve yorumlarını çok fazla katmaz, daha çok bilgi vermeye odaklanır. (Saat Kulesi metnindeki “muhteşem mimarisi” gibi ifadeler olsa da genel amacı bilgi vermektir.)
FARKLILIKLAR
Her iki metin de bilgilendirici olsa da, farklı konuları ele alırlar:
Konuları farklıdır. “Saat Kulesi” metni bize bir yer, bir yapı hakkında bilgi verir. “Mehmet Âkif Ersoy” metni ise bize bir kişi hakkında, onun hayatı ve eserleri hakkında bilgi verir.
Anlatım biçimleri biraz farklılaşabilir. “Saat Kulesi” metni daha çok betimleyici (bir şeyi gözünde canlandırmanı sağlayan) özellikler taşır. Kulenin nasıl göründüğünü, etrafında neler olduğunu anlatır. “Mehmet Âkif Ersoy” metni ise daha çok açıklayıcı (bir konuyu açıklayan, aydınlatan) özellikler taşır; onun hayatındaki önemli olayları, başarılarını kronolojik (sırasıyla) olarak anlatabilir.
“Saat Kulesi” metninde kişisel bir gözlem yer alırken, “Mehmet Âkif Ersoy” metni daha çok genel ve bilinen bilgileri aktarır. “Saat Kulesi” metninde “Kuleyi gündüz ziyaret ettiğimizde… izliyoruz.” gibi ifadelerle yazarın kendi deneyimine yer verildiğini görüyoruz. Mehmet Âkif Ersoy metni ise genellikle daha mesafeli ve genel kabul görmüş bilgileri aktarır.
İşte bu kadar! Gördün mü, metinleri dikkatlice okuyup ne anlattıklarını düşündüğümüzde, onların türlerini ve özelliklerini kolayca bulabiliyoruz. Bu tür karşılaştırmalar, okuduğunu daha iyi anlamana yardımcı olur ve metinleri daha derinlemesine incelemeni sağlar. Aferin sana!