Merhaba sevgili öğrencilerim! Ben sizin Türkçe öğretmeniniz. Bugün size çok önemli bir konuyu, “de” ve “da” eklerinin ve bağlaçlarının doğru kullanımını hem öğretecek hem de görseldeki soruları birlikte çözeceğiz. Hazır mısınız? Başlayalım!
Önce kısaca bir hatırlayalım mı? Ders kitabımızda da yazdığı gibi:
Bağlaç olan “de” veya “da” ayrı yazılır. Cümleden çıkardığımızda cümlenin anlamı pek değişmez veya bozulmaz. Sanki “de” veya “da” kelimesini oradan alsak da cümle yine bize bir şeyler anlatmaya devam eder.
Örnek: Ben de piyanoya derslerine başladım. (Buradaki “de”yi çıkarsak, “Ben piyanoya derslerine başladım.” cümlesi de anlamlı olur.)
Bulunma anlamı katan “-de” veya “-da” eki sözcüğe bitişik yazılır. Adı üstünde, bir şeyin nerede olduğunu, bir yerde bulunduğunu anlatır. Bu eki cümleden çıkardığımızda cümlenin anlamı bozulur, hatta bazen cümle anlamsız bile olabilir.
Örnek: Sabah kütüphanede ders çalıştım. (Buradaki “-de”yi çıkarsak, “Sabah kütüphane ders çalıştım.” cümlesi anlamsız olur, değil mi? Çünkü nerede çalıştığımız belli olmaz.)
Şimdi gelelim sorularımıza!
5. ETKİNLİK
a. Verilen bilgileri dikkate alarak cümlelerde boş bırakılan yerlere “de” bağlacı veya “-de” ekini uygun şekilde yazınız.
Bakalım bu cümlelerde “de” veya “da” nasıl olmalıymış?
1. Buğra gibi ben……. TEKNOFEST yarışmasına katılacağım.
Çözüm:
Adım 1: Boşluğa “de” yazıp cümleyi okuyalım: “Buğra gibi ben de TEKNOFEST yarışmasına katılacağım.”
Adım 2: Şimdi “de”yi cümleden çıkarıp tekrar okuyalım: “Buğra gibi ben TEKNOFEST yarışmasına katılacağım.”
Adım 3: Gördün mü? “de” olmadan da cümle anlamlı oldu. Sanki “Ben de Buğra gibi katılacağım” demek istiyor. Bu durumda “de” bir bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır.
Sonuç: Buğra gibi ben de TEKNOFEST yarışmasına katılacağım.
2. Bu projede ben……. sizinle çalışabilir miyim?
Çözüm:
Adım 1: Boşluğa “de” yazıp cümleyi okuyalım: “Bu projede ben de sizinle çalışabilir miyim?”
Adım 2: Şimdi “de”yi cümleden çıkarıp tekrar okuyalım: “Bu projede ben sizinle çalışabilir miyim?”
Adım 3: “de” olmadan da cümle anlamlı oldu. Burada da “ben de” diyerek, “ben de katılabilir miyim” gibi bir anlam katıyor. Yani “de” yine bir bağlaç ve ayrı yazılır.
Sonuç: Bu projede ben de sizinle çalışabilir miyim?
3. Teknoloji, bilimin yanında araştırma ve geliştirme çalışmalarına……. katkı sağlar.
Çözüm:
Adım 1: Boşluğa “da” yazıp cümleyi okuyalım: “Teknoloji, bilimin yanında araştırma ve geliştirme çalışmalarına da katkı sağlar.”
Adım 2: Şimdi “da”yı cümleden çıkarıp tekrar okuyalım: “Teknoloji, bilimin yanında araştırma ve geliştirme çalışmalarına katkı sağlar.”
Adım 3: “da” olmadan da cümle gayet anlamlı oldu, değil mi? Burada teknoloji, bilimin yanı sıra, yani bilime ek olarak başka çalışmalara da katkı sağlıyor demek isteniyor. Bu yüzden “da” bir bağlaçtır ve ayrı yazılır.
Sonuç: Teknoloji, bilimin yanında araştırma ve geliştirme çalışmalarına da katkı sağlar.
4. İnsanoğlunun doğasın……. merak olduğu için bilgi üretimi hiç durmaz.
Çözüm:
Adım 1: Boşluğa “da” yazıp cümleyi okuyalım: “İnsanoğlunun doğasında merak olduğu için bilgi üretimi hiç durmaz.”
Adım 2: Şimdi “-da”yı cümleden çıkarıp tekrar okuyalım: “İnsanoğlunun doğasın merak olduğu için bilgi üretimi hiç durmaz.”
Adım 3: Gördün mü? “-da” olmadan cümle çok anlamsız oldu! “Doğasın merak” diye bir şey olmaz. Merak insanoğlunun doğasının içinde, yani doğasında bulunur. Bu bir yer, bir bulunma hali bildiriyor. Demek ki “-da” burada bir ektir ve bitişik yazılmalıdır.
Sonuç: İnsanoğlunun doğasında merak olduğu için bilgi üretimi hiç durmaz.
5. Bilimsel gelişmelere gök bilimi, tıp ve matematik bilimi……. katkı sağlamaktadır.
Çözüm:
Adım 1: Boşluğa “de” yazıp cümleyi okuyalım: “Bilimsel gelişmelere gök bilimi, tıp ve matematik bilimi de katkı sağlamaktadır.”
Adım 2: Şimdi “de”yi cümleden çıkarıp tekrar okuyalım: “Bilimsel gelişmelere gök bilimi, tıp ve matematik bilimi katkı sağlamaktadır.”
Adım 3: “de” olmadan da cümle anlamlı oldu. Burada gök bilimi, tıp ve matematiğin de bilimsel gelişmelere katkı sağladığı vurgulanıyor. Yani “de” bir bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır.
Sonuç: Bilimsel gelişmelere gök bilimi, tıp ve matematik bilimi de katkı sağlamaktadır.
Harikasın! Bu kısmı çok güzel anladığına eminim.
b. Siz de “de” bağlacı ve “-de” ekinin doğru kullanımı ile ilgili birer cümle yazınız.
Şimdi sıra sende! Hadi bakalım, hem ayrı yazılan “de” hem de bitişik yazılan “-de” için birer cümle kuralım.
Çözüm:
“de” bağlacı (ayrı yazılan):
Örnek: Bugün annem de bizimle parka gelecek.
(Buradaki “de”yi çıkardığımızda “Bugün annem bizimle parka gelecek.” cümlesi de anlamlı olur. Annemin de geleceğini belirtiyor.)
“-de” eki (bitişik yazılan):
Örnek: Kitabım çantada kalmış.
(Buradaki “-da”yı çıkardığımızda “Kitabım çanta kalmış.” cümlesi anlamsız olur, değil mi? Kitabın nerede kaldığını belirtiyor.)
Sen de kendi cümlelerini yazmayı unutma, olur mu?
6. ETKİNLİK
“Bilim Nedir?” metninde geçen iki bakış açısı hakkındaki düşüncelerinizi sınıf arkadaşlarınızla, karşınızdaki kişilerin görüşüne saygı göstererek tartışınız.
Canım öğrencim, bu etkinlikte bizden bir tartışma yapmamız isteniyor. Tartışma dediğimiz şey, bir konu hakkında farklı fikirleri olan insanların karşılıklı olarak konuşmasıdır. Önemli olan, herkesin fikrini söylemesine izin vermek ve kimseyi kırmadan, saygılı bir şekilde dinlemektir.
Burada iki farklı düşünce var:
Birincisi:
Bilim, inanılmaz derecede faydalıdır.
İkincisi:
Bilimin her zaman faydalı olmasına gerek yoktur.
Nasıl tartışabiliriz?
Adım 1: Önce bu iki fikri iyice bir düşünelim. “Bilim inanılmaz derecede faydalıdır” diyenler ne gibi örnekler verebilir? Mesela, hastalandığımızda bizi iyileştiren ilaçlar, hızlıca haberleşmemizi sağlayan telefonlar, uzaya çıkan roketler… Bunlar bilimin bize sağladığı faydalar, değil mi?
Adım 2: Peki, “Bilimin her zaman faydalı olmasına gerek yoktur” diyenler ne düşünebilir? Belki de bazı bilimsel çalışmalar hemen bir fayda sağlamaz ama bilginin kendisi çok değerlidir. Belki de bir şeyi sadece merak ettiğimiz için araştırmak da bilimin bir parçasıdır. Mesela, gökyüzündeki yıldızları incelemek belki hemen bir fayda sağlamaz ama evreni anlamamıza yardımcı olur. Sanat da her zaman “faydalı” olmak zorunda değildir, bize keyif verir, düşündürür. Bilim de bazen böyle olabilir.
Adım 3: Sınıfta arkadaşlarınla konuşurken, önce sen kendi fikrini söyle. Sonra arkadaşının ne düşündüğünü sor ve onu dikkatlice dinle. Onun fikri sana farklı gelse bile, “Neden böyle düşünüyor?” diye anlamaya çalış. Kendi fikrini savunurken de, arkadaşının fikrine saygı duyduğunu gösteren sözler kullan. Mesela, “Senin bu fikrine katılıyorum ama ben şöyle düşünüyorum…” gibi cümleler kurabilirsin. Böylece hem farklı fikirleri öğrenirsin hem de kimseyi kırmadan konuşmuş olursun.
Unutma, tartışmanın amacı haklı çıkmak değil, konuyu farklı yönlerden incelemek ve yeni şeyler öğrenmektir. Herkesin fikri değerlidir!
Bugünkü dersimiz burada bitti. Umarım “de” ve “da” eklerini ve bağlaçlarını artık çok daha iyi anladın ve bu tartışma etkinliğinin de ne kadar önemli olduğunu fark ettin. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere, kendine iyi bak!