Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizdeki anlam bilgisi konusuna devam edeceğiz. Kelimelerin bazen ilk aklımıza gelen anlamlarıyla kullanıldığını, bazen de farklı bir anlam kazandığını öğreneceğiz. Hadi bakalım, öncelikle bize verilen bilgileri bir hatırlayalım.
Gerçek anlam: Bir kelimenin aklımıza ilk gelen, sözlükteki ilk anlamıdır. Mesela, “Bugün hava soğuk.” dediğimizde, havanın gerçekten düşük sıcaklıkta olduğunu anlarız. Buradaki “soğuk” kelimesi gerçek anlamıyla kullanılmıştır.
Mecaz anlam: Bir kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak, benzetme yoluyla kazandığı yeni anlamdır. Mecaz anlamlı kelimeler genellikle daha soyut bir durumu ifade eder. “Bana neden soğuk davranıyorsun?” cümlesindeki “soğuk” kelimesi, havanın soğuk olması gibi bir sıcaklık düşüşünü değil, birinin samimiyetsiz, ilgisiz olduğunu anlatır. İşte bu mecaz anlamdır.
Terim anlam: Bir kelimenin bilim, sanat, spor veya bir meslek dalına özgü özel bir kavramı karşılamasıdır. Örneğin, “Okul“, “öğrenci“, “öğretmen“, “karne” gibi kelimeler eğitimle ilgili terimlerdir.
Şimdi gelelim sorularımıza.
a. “Leylek ile Tilki” metninde geçen gerçek, mecaz ve terim anlamlı kelimeleri aşağıdaki tabloda uygun yerlere yazınız.
Sevgili öğrenciler, bu soruyu çözebilmemiz için bize “Leylek ile Tilki” metninin verilmesi gerekiyor. Ancak görselde bu metin bulunmuyor. Bu yüzden bu tabloyu metni görmeden doldurmamız mümkün değil. Eğer metin olsaydı, içindeki kelimeleri tek tek inceleyip anlamlarına göre bu tabloya yerleştirecektik.
b. “Bozulmak” kelimesinin sözlükteki anlamlarını inceleyiniz. Açıklamaya göre kelimenin gerçek mi yoksa mecaz anlam mı kazandığını yazınız.
Şimdi de “bozulmak” kelimesinin farklı anlamlarını inceleyelim ve her birinin gerçek mi yoksa mecaz mı olduğuna karar verelim. Hatırlayın, eğer kelime ilk aklımıza gelen, somut bir durumu anlatıyorsa gerçek, eğer gerçek anlamından uzaklaşmış, daha soyut bir durumu benzetme yoluyla anlatıyorsa mecaz anlamlıdır.
- Bozma işine konu olmak.
Bu anlam, bir şeyin eskisi gibi olmaması, işlevini yitirmesi durumunu anlatır. Mesela, bir oyuncağın kırılması, bir makinenin çalışmaması gibi. Bu, kelimenin aklımıza ilk gelen, somut bir durumunu ifade eder.
Sonuç: Gerçek anlam
- Yiyeceğin kokması, yenilemeyecek duruma gelmesi, ekşimesi.
Bu anlamda “bozulmak”, yiyeceklerin bayatlaması, tadının değişmesi ve yenilemez hale gelmesi demektir. Örneğin, “Süt bozuldu.” dediğimizde, sütün ekşidiğini ve içilemez olduğunu anlarız. Bu da kelimenin temel, somut anlamlarından biridir.
Sonuç: Gerçek anlam
- Dağılmak, bozguna uğramak.
Bu anlam, bir düzenin, bir grubun veya bir ordunun dağılması, yenilmesi durumlarını ifade eder. Mesela, “Düşman ordusu bozuldu.” dediğimizde, ordunun düzeninin dağıldığını, yenildiğini anlarız. Bu da somut bir düzenin değişmesi durumudur.
Sonuç: Gerçek anlam
- Bir aracın arızalanması.
Bu anlam, bir makinenin, bir aletin veya bir aracın çalışmaması, işlevini yapamaması demektir. Örneğin, “Bilgisayarım bozuldu.” dediğimizde, artık bilgisayarımızı kullanamadığımızı anlarız. Bu da kelimenin ilk akla gelen, somut bir bozulma durumudur.
Sonuç: Gerçek anlam
- İyi ve değerli niteliğini yitirmek.
Bu anlamda “bozulmak”, bir şeyin fiziksel olarak kırılması veya çürümesi gibi somut bir durumdan çok, kalitesinin düşmesi, iyi özelliklerini kaybetmesi gibi soyut bir durumu anlatır. Örneğin, “Bu insanın ahlakı bozuldu.” dediğimizde, onun davranışlarının kötüleştiğini, iyi niteliklerini kaybettiğini kastederiz. Bu, kelimenin gerçek anlamından uzaklaşmış, benzetme yoluyla kazanılmış bir anlamdır.
Sonuç: Mecaz anlam
- Bir şeye kızmak, içerlemek.
Bu anlam, bir kişinin duygusal olarak rahatsız olması, sinirlenmesi, keyfinin kaçması durumunu ifade eder. “Arkadaşım bana bozuldu.” dediğimizde, onun bana kızdığını veya kırıldığını anlarız. Bu da kelimenin gerçek, somut anlamından farklı, soyut bir duygusal durumu anlatır.
Sonuç: Mecaz anlam
- Sağlığını yitirip zayıflamak.
Bu anlamda “bozulmak”, bir kişinin sağlığının kötüleşmesi, hastalanması, güçten düşmesi demektir. “Hava bozulunca benim de sağlığım bozulmaya başladı.” cümlesinde olduğu gibi. Bir insanın sağlığının “bozulması”, bir yiyeceğin bozulması gibi doğrudan bir çürüme veya bir makinenin bozulması gibi işlev kaybı değildir. Burada bir benzetme ve dolaylı bir ifade vardır, kişinin genel durumunun olumsuz yönde değiştiğini anlatır.
Sonuç: Mecaz anlam
Metinden “bozulmak” kelimesini bulunuz. Kelimenin, metinde kaçıncı anlamıyla kullanıldığını açıklayınız.
Yine “Leylek ile Tilki” metni elimizde olmadığı için bu kısmı da cevaplayamıyoruz sevgili öğrenciler. Metin olsaydı, “bozulmak” kelimesinin hangi cümlede geçtiğini bulacak, o cümlenin anlamına göre yukarıdaki 7 anlamdan hangisine uyduğunu belirleyecektik.
Umarım bu açıklamalar kelimelerin farklı anlamlarını daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Metin olsaydı daha eğlenceli olurdu, değil mi? Ama önemli olan, gerçek, mecaz ve terim anlamlarının ne demek olduğunu öğrenmiş olmanız.