Merhaba sevgili öğrencim!
Bugün seninle çok güzel bir Türkçe dersi yapacağız ve kısaltmalar konusunu birlikte öğreneceğiz. Görseldeki metni dikkatlice okuduk, şimdi de adım adım bu bilgileri anlayıp, kısaltmaların hayatımızda ne kadar önemli olduğunu göreceğiz. Hazır mısın?
Öncelikle, kısaltma ne demek, ona bir bakalım:
Bir kelimenin, terimin veya özel bir adın, içindeki harflerden biri veya birkaçı alınarak daha kısa bir şekilde yazılmasına kısaltma denir.
Yani, uzun uzun yazmak yerine, daha pratik olsun diye bazı kelimeleri ya da kelime gruplarını kısacık yazıyoruz. Bu hem zamandan kazandırıyor hem de yazıyı daha düzenli hale getiriyor.
Şimdi kısaltmalarla ilgili kuralları tek tek inceleyelim:
Kısaltma Kuralları
1. Kural: Kuruluş, Ülke, Kitap, Dergi ve Yön Adlarının Kısaltmaları
Sevgili öğrencim, bazı isimler vardır ki bunlar çok özel ve önemlidir: kuruluş adları (bir şirket veya kurum gibi), ülke adları, kitap veya dergi adları, bir de yön adları (kuzey, güney gibi). Bu tür adları kısaltırken, genellikle her kelimenin ilk harfini büyük harfle yazarız ve aralarına nokta koymayız.
Örnekler:
- TBMM: Türkiye Büyük Millet Meclisi (Her kelimenin ilk harfi büyük: T-B-M-M)
- TDK: Türk Dil Kurumu (Yine ilk harfler büyük: T-D-K)
- TD: Türk Dili
- TK: Türk Kültürü
Bu kısaltmaların hepsi büyük harflerle yazılıyor ve aralarına nokta konulmuyor, değil mi? Ama iki tane istisna var, onları birazdan anlatacağım.
2. Kural: Bazen Kelimelerin Birkaç Harfi Alınarak Yapılan Kısaltmalar
Bazen de kısaltma yaparken sadece ilk harfleri almayız. Hatta bazı kelimelerden hiç harf almayız bile! Amacımız, kısaltmanın akılda kalmasını sağlamak ve yeni bir kelime gibi durmasını sağlamaktır.
Örnek:
- BOTAŞ: Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi. Gördüğün gibi, burada “Boru”, “Taşıma” ve “Şirketi” kelimelerinden harfler alınmış, ama “Hatları”, “ile”, “Petrol”, “Anonim” kelimelerinden alınmamış. Sonuçta BOTAŞ, akılda kalıcı, yeni bir kelime gibi duruyor.
Bu tür kısaltmalar da genellikle büyük harflerle yazılır ve sonlarına nokta konulmaz.
3. Kural: Kuruluş, Kitap, Dergi ve Yön Adları Dışındaki Kısaltmalar
Şimdi gelelim diğer kısaltmalara. Eğer kısaltacağımız şey bir kuruluş, kitap, dergi veya yön adı değilse, o zaman biraz farklı kurallarımız var:
Eğer kısaltma yaptığımız şey bir özel ad (bir insanın adı gibi), unvan (doktor, profesör gibi) veya rütbe ise, kısaltmanın ilk harfi büyük olur ve sonuna nokta koyarız.
-
Örnekler:
- Ing.: İngilizce (Bir dil adı, özel isim gibi düşünülür.)
- Atapark Mah.: Atapark Mahallesi (Bir yer adı olduğu için ilk harfi büyük.)
- Prof.: Profesör (Bir unvan olduğu için ilk harfi büyük.)
-
Örnekler:
Eğer kısaltma yaptığımız şey cins (tür) bir isim ise (mesela bir ölçü birimi gibi), kısaltmanın ilk harfi küçük olur.
-
Örnekler:
- cm: santimetre
- kg: kilogram
-
Örnekler:
Bu tür kısaltmaların sonuna genellikle nokta koymayız (cm, kg gibi ölçü birimlerinde nokta kullanılmaz). Ama Prof. gibi unvan kısaltmalarında nokta kullanırız. Biraz karışık gibi duruyor ama zamanla alışacaksın!
4. Kural: Nokta Kullanımı (Önemli İstisnalar!)
Yukarıda bahsetmiştim, genellikle büyük harflerle yapılan kısaltmalara nokta koymayız. Ama iki tane çok önemli istisna var ki, onları asla unutmamalısın:
T.C. (Türkiye Cumhuriyeti)
T. (Türkçe)
Bu iki kısaltma, büyük harflerle yapıldığı halde sonlarına nokta konulan tek örneklerdir. Diğer büyük harfli kısaltmalarda (TBMM, TDK, BOTAŞ gibi) nokta kullanmıyoruz, aklında bulunsun!
5. Kural: Küçük Harfli Kısaltmalara Gelen Ekler
Küçük harflerle yaptığımız kısaltmalara bir ek getireceğimiz zaman, eki kısaltmanın açılımına göre getiririz. Yani kısaltmayı okurken, sanki uzun halini okuyormuş gibi yaparız.
Örnekler:
- cm’yi: Bu kısaltmayı “santimetre’yi” şeklinde okuruz, “cem’yi” diye değil.
- kg’dan: Bu kısaltmayı “kilogram’dan” şeklinde okuruz, “kege’den” diye değil.
Unutma, ekleri kesme işaretiyle ayırıyoruz!
6. Kural: Büyük Harfli Kısaltmalara Gelen Ekler (Kelime Gibi Okunanlar)
Bazı büyük harfli kısaltmalar vardır ki, biz onları harf harf okumayız, sanki yeni bir kelimeymiş gibi okuruz. İşte bu tür kısaltmalara ek getirirken de, kısaltmanın kendisini okuyormuş gibi ek getiririz.
Örnekler:
- ASELSAN’da: Bunu “Aselsan’da” şeklinde okuruz, “A-S-E-L-S-A-N’da” diye değil.
- BOTAŞ’ın: Bunu “Botaş’ın” şeklinde okuruz, “B-O-T-A-Ş’ın” diye değil.
Burada da ekleri kesme işaretiyle ayırmayı unutmuyoruz.
***
Şimdi sıra geldi görseldeki son göreve:
Soru 1: Defterinize yukarıdaki örneklerden farklı olacak şekilde içinde kısaltmaların geçtiği beş cümle yazınız.
Çözüm:
Haydi, bu öğrendiğimiz kuralları aklımızda tutarak, metindeki örneklerden farklı olacak şekilde beş tane güzel cümle yazalım. Her cümlede farklı bir kısaltma kullanmaya çalışalım ki konuyu daha iyi pekiştirelim.
Örnek Cümleler:
1.
Dün akşam TRT‘de çok güzel bir çocuk programı izledik.
Adım 1: Cümlede bir kısaltma kullanmamız gerekiyor.
Adım 2: Metindeki kuruluş kısaltmalarından (TBMM, TDK) farklı bir tane düşünelim. “TRT” (Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu) çok bilinen bir kısaltma ve metinde geçmiyor.
Adım 3: Cümleyi oluşturalım: “Dün akşam TRT‘de çok güzel bir çocuk programı izledik.”
2.
Pazardan 5 kg patates aldım.
Adım 1: Cümlede bir ölçü birimi kısaltması kullanmalıyız.
Adım 2: Metinde “kg’dan” örneği vardı. Biz “kg” kısaltmasını ek almadan, sadece miktar belirtmek için kullanalım.
Adım 3: Cümleyi kuralım: “Pazardan 5 kg patates aldım.”
3.
Yarın Av. Elif Hanım ile görüşeceğiz.
Adım 1: Bir unvan kısaltması kullanmalıyız.
Adım 2: Metinde “Prof.” kısaltması vardı. Biz “Av.” (Avukat) kısaltmasını kullanabiliriz.
Adım 3: Cümleyi oluşturalım: “Yarın Av. Elif Hanım ile görüşeceğiz.”
4.
Okul gezisi için TCDD trenlerini kullanacağız.
Adım 1: Bir başka kuruluş kısaltması bulalım.
Adım 2: “TCDD” (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları) metindeki örneklerden farklı, büyük harfli bir kuruluş kısaltmasıdır.
Adım 3: Cümleyi kuralım: “Okul gezisi için TCDD trenlerini kullanacağız.”
5.
Her vatandaşın bir T.C. kimlik numarası vardır.
Adım 1: Nokta kullanılan özel kısaltmalardan birini kullanalım.
Adım 2: Metinde “T.C.” örneği vardı. Bu kısaltma çok önemli olduğu için, onu farklı bir cümle içinde kullanarak pekiştirelim.
Adım 3: Cümleyi oluşturalım: “Her vatandaşın bir T.C. kimlik numarası vardır.”
Gördüğün gibi, kısaltmalar hayatımızın her yerinde var ve doğru kullanmak çok önemli. Bu kuralları iyi anladığından eminim. Aferin sana!