Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizdeki çok önemli bir konuya, noktalama işaretlerine ve bir metni anlamaya odaklanacağız. Hazır mısınız? Başlayalım!
5. Etkinlik
a. “Beni de Tanık Olarak Göster!” metninden alınan aşağıdaki paragrafı okuyunuz. Paragraftaki noktalama işaretlerine dikkat ediniz.
Sevgili çocuklar, bu bölümde tırnak işaretinin ne işe yaradığını ve nerelerde kullanıldığını öğreneceğiz. Metinde geçen örneklere dikkat ederek, tırnak işaretinin tıpkı bir kutu gibi, içine aldığı sözleri veya başlıkları nasıl özel kıldığını göreceğiz.
Adım 1: Metni Anlamak
Önce metni dikkatlice okuyalım:
Atatürk, eski arkadaşını dinledikten sonra “Haklısın, konuyu ben iyi biliyorum.” dedi. Geziye birlikte çıktığı görevliler arasında genç bir adliye müfettişi de vardı. Onu yanına çağırdı, konuyu kısaca anlattıktan sonra, mahkemece verilen kararın düzeltilmesi için gerekçenin yapılmasını istedi.
Bu metinde Atatürk’ün ne kadar adil ve dinlemeyi seven bir lider olduğunu görüyoruz, değil mi? Şimdi tırnak işaretinin kullanımına bakalım.
Adım 2: Tırnak İşaretinin Görevleri
Tırnak işareti ( ” ” ), Türkçede çok işimize yarayan bir noktalama işaretidir. İşte başlıca görevleri:
- 1. Başkasının Sözlerini Olduğu Gibi Aktarırken: Birinin söylediği sözü hiç değiştirmeden, aynen aktarmak istediğimizde o sözü tırnak içine alırız. Tıpkı Atatürk’ün söylediği gibi: Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” sözü bilime verdiği önemi gösterir. Burada “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” sözü Atatürk’ün kendi sözü olduğu için tırnak içine alınmış.
- 2. Özel Olarak Vurgulamak İstediklerimiz İçin: Bir kelimeyi veya ifadeyi özellikle dikkat çekmek, önemli olduğunu belirtmek istediğimizde de tırnak kullanırız. Örneğin: Bugünlerde okullarda “değerler eğitimi” üzerinde çalışmalar yapılıyor. Burada “değerler eğitimi”nin önemli bir konu olduğu vurgulanıyor.
- 3. Eser Adlarını ve Bölüm Başlıklarını Belirtirken: Kitap, şiir, makale gibi eserlerin adlarını veya bir yazının bölüm başlıklarını yazarken de tırnak işareti kullanırız. Örnek: Sınıfta “Çalıkuşu” romanı üzerine iyi bir konuşma yaptım. “Çalıkuşu” bir roman adı olduğu için tırnak içinde yazılmış.
Unutma:
- Tırnak içine aldığımız bir sözün sonundaki nokta, soru işareti veya ünlem işareti tırnak işaretinin içinde kalır. Mesela: “Komşu, komşunun külüne muhtaçtır.” der bir atasözümüz. Nokta tırnağın içinde, gördün mü?
- Tırnak içine aldığımız bir sözden sonra gelen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanmayız. Tırnak işareti, kesme işaretinin görevini zaten yapar. Örneğin: Nebih Nafile’nin “Bombili’nin Kedileri”ni okudunuz mu? Burada “Kedileri”nden sonra gelen “-ni” eki kesme işaretiyle ayrılmamış.
b. Aşağıdaki paragrafta ( ) içine uygun noktalama işaretlerini yazınız.
Şimdi sıra sende! Yukarıda öğrendiklerimizi kullanarak aşağıdaki metindeki boşluklara uygun noktalama işaretlerini yerleştirelim. Haydi bakalım, dikkatlice düşünerek yapalım.
Adım 1: Cümleleri Tek Tek İnceleme
Her boşluğun olduğu yere hangi noktalama işaretinin gelebileceğini düşünelim.
Caner evden çıkarak okula doğru yürümeye başladı. Biraz gittikten sonra kolundaki saate baktı (.) Saat 7 (‘) yi çeyrek geçiyordu (.) Kendi kendine (,) “Biraz hızlansam iyi olacak (.)“ diye söylendi (.) Adımlarını hızlandırdı (.) Okulun yanındaki kırtasiyeye varınca Ah() met (‘) i gördü (.) Ahmet iyi bir çocuktu fakat sık sık okula geç kalıyordu. Acaba Ahmet (“) () Erken kalkan yol alır (.) (“) atasözünü biliyor muydu (?)
Adım 2: Noktalama İşaretlerini Yerleştirme ve Açıklama
Caner evden çıkarak okula doğru yürümeye başladı. Biraz gittikten sonra kolundaki saate baktı (.)
Açıklama: Bu bir cümleyi bitirdiği için sonuna nokta koyarız.
Saat 7 (‘) yi çeyrek geçiyordu (.)
Açıklama: Sayılardan sonra gelen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanırız. Cümle bittiği için de nokta koyarız.
Kendi kendine (,)“Biraz hızlansam iyi olacak (.)“ diye söylendi (.)
Açıklama: Başkasının sözlerini veya bir düşünceyi aktarmadan önce virgül kullanabiliriz. Aktarılan sözü tırnak içine alırız. Sözün sonundaki nokta tırnağın içinde kalır. Cümle bittiği için de sonuna nokta koyarız.
Adımlarını hızlandırdı (.)
Açıklama: Bu da tamamlanmış bir cümle olduğu için sonuna nokta koyarız.
Okulun yanındaki kırtasiyeye varınca Ah( ) met (‘) i gördü (.)
Açıklama: “Ahmet” özel isimdir. Özel isimlere gelen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanırız. Burada boşluklar biraz karışık verilmiş ama biz “Ahmet’i” şeklinde yazıldığını biliyoruz. İlk boşluğa hiçbir şey gelmez, ikinci boşluğa kesme işareti gelir. Cümle bittiği için de nokta koyarız.
Ahmet iyi bir çocuktu fakat sık sık okula geç kalıyordu. Acaba Ahmet (” ) Erken kalkan yol alır (.)(“) atasözünü biliyor muydu (?)
Açıklama: “Erken kalkan yol alır.” bir atasözü olduğu için tırnak içine alırız. Atasözünün sonundaki nokta tırnağın içinde kalır. Cümlenin tamamı bir soru olduğu için en sona soru işareti koyarız. Boşluklara sırasıyla açma tırnak, atasözünün sonundaki nokta ve kapatma tırnak, en sona da soru işareti gelir.
6. Etkinlik
Okuduğunuz metnin başlığını aşağıdaki noktalı alana yazınız. Sizce yazarın yerinde olsaydınız metne hangi başlığı koyardınız? Seçtiğiniz başlığı ve bu başlığı seçme nedeninizi yazınız.
Şimdi de 5. Etkinlik’in ‘a’ bölümündeki Atatürk ile ilgili metni hatırlayalım. O metne uygun bir başlık bulacağız. Başlık, metnin konusunu en iyi şekilde anlatmalı, onu özetlemeli ve okuyucunun ilgisini çekmeli, değil mi?
Adım 1: Metnin Konusunu Hatırlayalım
Metinde Atatürk’ün, eski bir arkadaşını dinleyerek bir haksızlığın düzeltilmesi için talimat verdiğini okumuştuk. Bu, Atatürk’ün adaletli oluşunu, insanları dinlemesini ve doğru kararlar vermesini gösteriyordu.
Adım 2: Metnin Orijinal Başlığını Bulalım
Metnin en başında, tırnak içinde verilen bir başlık vardı:
Metnin başlığı: “Beni de Tanık Olarak Göster!”
Adım 3: Kendi Başlığımızı Seçelim ve Nedenini Açıklayalım
Şimdi de yazarın yerinde olsaydık, metne nasıl bir başlık verirdik, bunu düşünelim. Benim aklıma gelen başlık şu:
Seçtiğim başlık ve seçme nedenim:
Başlık: Atatürk’ün Adalet Anlayışı
Neden: Metinde, Atatürk’ün bir arkadaşını dinleyerek haksızlığa uğrayan bir durumun düzeltilmesini sağlaması anlatılıyor. Bu olay, onun ne kadar adil olduğunu, insanlara değer verdiğini ve doğruyu bulmak için çaba gösterdiğini çok güzel gösteriyor. Seçtiğim bu başlık, metindeki ana fikri, yani Atatürk’ün adil ve hakkaniyetli davranışını en iyi şekilde özetliyor. Bu sayede okuyanlar, metni okumadan önce bile Atatürk’ün adalet konusundaki hassasiyetini anlayabilirler.