Merhaba sevgili öğrencim!
Bugün seninle birlikte Türkçemizin önemli konularından biri olan zarfları (belirteçleri) tekrar edeceğiz. Zarflar, cümledeki fiillerin (eylemlerin), fiilimsilerin (eylemsilerin), sıfatların veya başka zarfların anlamlarını; zaman, durum, miktar, yer-yön ve soru gibi çeşitli yönlerden belirten veya açıklayan kelimelerdir. Yani, bir olayın “nasıl”, “ne zaman”, “ne kadar”, “nereye doğru” gerçekleştiğini anlatan kelimelerdir. Bu kelimeler sayesinde cümlelerimize daha fazla anlam ve renk katabiliriz.
Hazırsan, ilk etkinliğimize başlayalım ve altı çizili kelimelerin hangi zarf türüne ait olduğunu bulalım!
A) Aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili zarfların türünü belirleyerek cümlenin yanındaki boşluğa örnekteki gibi yazınız.
1. Sabah erkenden kalkıp yürüyüş yaparak sağlıklı kalmayı başarıyor.
Çözüm:
- Bu cümlede altı çizili kelime grubu “Sabah erkenden”. “Kalkıp” fiilimsisine “ne zaman” sorusunu sorduğumuzda “sabah erkenden” cevabını alırız.
- Bir eylemin veya eylemsinin gerçekleşme zamanını bildiren zarflara zaman zarfı deriz.
- Cevap: zaman zarfı
2. Arkadaşlarımızla oynamayı çok sevdiğimiz oyunlardan biri de saklambaçtır.
Çözüm:
- Burada “çok” kelimesinin altı çizilmiş. “Sevdiğimiz” kelimesi bir fiilimsidir ve “çok” kelimesi bu fiilimsinin “ne kadar” sevildiğini belirtiyor.
- Bir eylemin, eylemsinin, sıfatın ya da başka bir zarfın miktarını, derecesini belirten zarflara miktar (azlık-çokluk) zarfı deriz.
- Cevap: miktar zarfı
3. Vücudumuzdaki kaslar uzun süre hareket etmezse sorunlar yaşarız.
Çözüm:
- “Uzun süre” ifadesinin altı çizili olduğunu görüyoruz. “Hareket etmezse” fiilimsisine “ne kadar süre” sorusunu sorduğumuzda “uzun süre” cevabını alırız.
- Bu ifade, eylemsinin ne kadar zaman boyunca gerçekleştiğini belirttiği için zaman zarfıdır.
- Cevap: zaman zarfı
4. Yarışmada rakibinin yere düştüğünü görünce geri dönüp rakibini kaldırdı.
Çözüm:
- Bu cümlede “geri” kelimesinin altı çizilmiş. “Dönüp” fiilimsisine “nereye” sorusunu sorduğumuzda “geri” cevabını alırız.
- “Geri” kelimesi, eylemin yönünü belirtir ve “-e, -a” gibi yönelme eklerini almaz. Bu tür zarflara yer-yön zarfı denir. Diğer örnekleri “içeri, dışarı, aşağı, yukarı, ileri, öte, beri” gibi kelimelerdir.
- Cevap: yer-yön zarfı
5. Çocuklara dişlerini nasıl fırçalayacakları küçük yaşta öğretilmelidir.
Çözüm:
- Burada “nasıl” kelimesinin altı çizili. “Fırçalayacakları” fiilimsisine “nasıl” sorusunu sorarak bir eylemin biçimini öğrenmek istiyoruz.
- Bir eylemi veya eylemsiyi soru yoluyla belirten zarflara soru zarfı deriz.
- Cevap: soru zarfı
6. Yeteri kadar uyumadığımızda ruh sağlığımız da bozulur.
Çözüm:
- “Yeteri kadar” ifadesi altı çizili. “Uyumadığımızda” fiilimsisine “ne kadar” sorusunu sorduğumuzda “yeteri kadar” cevabını alırız.
- Bu ifade, bir eylemin veya eylemsinin miktarını belirttiği için miktar (azlık-çokluk) zarfıdır.
- Cevap: miktar zarfı
7. Oyun oynarken toplumsal kurallara uymayı öğreniriz.
Çözüm:
- Bu cümlede “uymayı” kelimesinin altı çizilmiş. “Uymak” fiiline “-ma, -me” eki gelerek bir isim-fiil oluşmuş. Yani bu kelime, cümlede bir isim gibi kullanılmıştır.
- Zarflar genellikle fiilleri, fiilimsileri, sıfatları veya başka zarfları etkiler. Ancak “uymayı” kelimesi, “neyi öğreniriz?” sorusuna cevap vererek cümlede belirtili nesne görevindedir.
- Bu nedenle, altı çizili “uymayı” kelimesi bir zarf değildir; bir isim-fiildir ve cümlede nesne olarak görev yapmaktadır.
- Cevap: Altı çizili kelime zarf değildir, isim-fiildir.
8. Meyveleri yemeden önce bol suyla yıkamalıyız.
Çözüm:
- Burada altı çizili kısım “yemeden önce bol suyla” şeklinde uzun bir ifade. Bu ifadeyi iki kısımda inceleyebiliriz:
- “yemeden önce”: “Yıkamalıyız” eylemini “ne zaman” yapmalıyız? “Yemeden önce”. Bu bir zaman zarfıdır.
- “bol suyla”: “Yıkamalıyız” eylemini “nasıl” yapmalıyız? “Bol suyla”. Bu da bir durum (hal) zarfıdır.
- Yani, altı çizili bu kısım hem zaman hem de durum bildiren iki farklı zarf grubunu içeriyor.
- Cevap: zaman zarfı ve durum zarfı (zarf öbeği)
9. Yoğun çalışanların düzenli dinlenmeye ihtiyacı vardır.
Çözüm:
- “Düzenli” kelimesinin altı çizilmiş. “Dinlenmeye” fiilimsisine “nasıl” sorusunu sorduğumuzda “düzenli” cevabını alırız.
- Bir eylemin veya eylemsinin nasıl yapıldığını, hangi durumda olduğunu bildiren zarflara durum (hal) zarfı deriz.
- Cevap: durum zarfı
B) Arkadaşlarınızla oynamaktan zevk aldığınız bir oyunun nasıl oynandığını aşağıya yazarak anlatınız. Metninizde farklı türde zarflar kullanınız. Kullandığınız zarfların altını çiziniz.
Çözüm:
Şimdi sıra sende! En sevdiğin oyunlardan birini düşün ve o oyunu arkadaşlarınla nasıl oynadığınızı anlatan kısa bir metin yaz. Metninde hem “ne zaman”, “nasıl”, “ne kadar”, “nereye doğru” gibi sorulara cevap veren kelimeler kullanmaya, hem de bu kelimelerin altını çizmeye özen göster. İşte sana örnek bir metin:
Geçen cumartesi arkadaşlarımızla buluşup hemen parka gittik. Çok eğlenceli bir körebe oyunu oynamaya karar verdik. İlk ben ebe oldum, gözlerimi bağladım ve yavaşça saymaya başladım. Arkadaşlarım sessizce etrafa dağıldılar. Ben dikkatlice adımlar atarak ileri geri hareket ettim. Bir süre sonra birine çok yaklaştığımı hissettim ve onu yakaladım. Oyun uzun süre devam etti ve oldukça yorulmuştuk. Hava iyice kararınca eve geri döndük. Bu oyunda nasıl bu kadar eğlendiğimizi hala düşünüyorum.
Yukarıdaki örnek metinde kullandığımız zarfları ve türlerini aşağıda inceleyelim:
- hemen: Eylemin “ne zaman” yapıldığını belirtir. (Zaman zarfı)
- Çok: “Eğlenceli” sıfatını “ne kadar” nitelediğini belirtir. (Miktar zarfı)
- yavaşça: Eylemin “nasıl” yapıldığını belirtir. (Durum zarfı)
- sessizce: Eylemin “nasıl” yapıldığını belirtir. (Durum zarfı)
- dikkatlice: Eylemin “nasıl” yapıldığını belirtir. (Durum zarfı)
- ileri geri: Eylemin “nereye doğru” yapıldığını belirtir. (Yer-yön zarfı)
- çok: “Yaklaştığımı” fiilimsisini “ne kadar” nitelediğini belirtir. (Miktar zarfı)
- uzun süre: Eylemin “ne kadar süre” devam ettiğini belirtir. (Zaman zarfı)
- oldukça: “Yorulmuştuk” fiilini “ne kadar” nitelediğini belirtir. (Miktar zarfı)
- iyice: “Kararınca” fiilimsisini “ne kadar” nitelediğini belirtir. (Miktar zarfı)
- eve geri: “Döndük” fiilinin “nereye doğru” yapıldığını belirtir. (Yer-yön zarfı – özellikle “geri” kelimesi)
- nasıl: “Eğlendiğimizi” fiilimsisini soru yoluyla belirtir. (Soru zarfı)
Gördüğün gibi, zarflar sayesinde metinlerimiz daha detaylı, daha canlı ve daha anlaşılır hale geliyor. Sen de kendi hikayende farklı zarflar kullanarak metnini zenginleştirmeyi unutma! Unutma, pratik yaptıkça bu konuda daha da iyi olacaksın!