Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle beraber Türkçe dersimizdeki fiiller ve anlam kayması konularını pekiştireceğiz. Hazırsan, görsellerdeki soruları adım adım çözelim ve konuyu iyice anlayalım.
6. Etkinlik
Bu etkinlikte bizden istenen, cümlelerdeki çekimli fiillerin altını çizmek ve bu fiillerin hangi haber kipiyle çekimlendiğini bulup karşısına yazmak. Haber kipleri, eylemin ne zaman yapıldığını (geçmiş, şimdi, gelecek) veya her zaman yapılıp yapılmadığını (geniş zaman) bize bildiren kiplerdir. Haydi başlayalım!
1. Soru: Yüksek bir tepede kurulan rasathanede gözlem yapıyoruz.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki eylemi anlatan kelimeye, yani çekimli fiile bakalım. Burada eylem “yapıyoruz” kelimesidir.
- Adım 2: “Yapıyoruz” kelimesinin hangi zamanda gerçekleştiğini düşünelim. Fiilin kökü “yap-“, “-yor” eki eylemin şu anda devam ettiğini gösterir, yani şimdiki zamandır. “-uz” eki ise eylemi yapanların “biz” olduğunu belirtir.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Şimdiki zaman
2. Soru: Bilim insanları yakın zamanda büyük buluşlar yaptılar.
Çözüm:
- Adım 1: Bu cümlede eylem bildiren kelime “yaptılar”dır.
- Adım 2: “Yaptılar” fiilinin zaman ekini inceleyelim. Fiilin kökü “yap-“, “-tı” eki eylemin geçmişte gerçekleştiğini ve bunu gören, bilen birinin anlattığını gösterir. “-lar” eki ise eylemi yapanların “onlar” olduğunu belirtir. Bu kipe görülen geçmiş zaman deriz.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Görülen Geçmiş Zaman
3. Soru: Okulu bitirdiğinde bilimsel çalışmalar yapmaya başlayacak.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki eylem “başlayacak” kelimesidir.
- Adım 2: “Başlayacak” fiilinin zaman ekine dikkat edelim. Fiilin kökü “başla-“, “-yacak” eki eylemin henüz gerçekleşmediğini, ileride olacağını ifade eder. Bu da bize gelecek zaman kipini gösterir.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Gelecek Zaman
4. Soru: Merakımdan dolayı geceleri yıldızları seyrederim.
Çözüm:
- Adım 1: Bu cümlede eylem “seyrederim” kelimesidir.
- Adım 2: “Seyrederim” fiilinin zaman ekine bakalım. Fiilin kökü “seyret-” (burada ‘t’ düşmüş), “-er” eki eylemin her zaman yapıldığını, bir alışkanlık olduğunu veya genel bir durumu anlattığını gösterir. “-im” eki ise eylemi yapanın “ben” olduğunu belirtir. Bu kipe geniş zaman deriz.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Geniş Zaman
5. Soru: Evren, olağanüstü bir denge içinde çalışır.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki eylem “çalışır” kelimesidir.
- Adım 2: “Çalışır” fiilinin zaman ekini inceleyelim. Fiilin kökü “çalış-“, “-ır” eki eylemin her zaman geçerli olan bir durumu, bir gerçeği anlattığını gösterir. Evrenin her zaman denge içinde olduğunu anlattığı için bu bir geniş zaman kipidir.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Geniş Zaman
6. Soru: Üniversitede yakıt teknolojisi üzerine bir çalışma başlatılmış.
Çözüm:
- Adım 1: Bu cümlede eylem “başlatılmış” kelimesidir.
- Adım 2: “Başlatılmış” fiilinin zaman ekine dikkat edelim. Fiilin kökü “başlat-“, “-ılmış” eki eylemin geçmişte yapıldığını ancak konuşanın bu durumu başkasından duyduğunu veya sonradan öğrendiğini belirtir. Bu kipe duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman deriz.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Duyulan Geçmiş Zaman
7. Soru: Laboratuvarımızı düzenlemek için hep birlikte çalışacağız.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki eylem “çalışacağız” kelimesidir.
- Adım 2: “Çalışacağız” fiilinin zaman ekine bakalım. Fiilin kökü “çalış-“, “-acağız” eki eylemin gelecekte yapılacağını ifade eder. Bu bir gelecek zaman kipidir.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Gelecek Zaman
8. Soru: Bilimsel çalışmaların sonuçları kanıtlara dayanır.
Çözüm:
- Adım 1: Bu cümlede eylem “dayanır” kelimesidir.
- Adım 2: “Dayanır” fiilinin zaman ekini inceleyelim. Fiilin kökü “dayan-“, “-ır” eki eylemin bilimsel çalışmaların genel bir özelliği olduğunu, her zaman böyle olduğunu ifade eder. Bu nedenle geniş zaman kipi kullanılmıştır.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Geniş Zaman
9. Soru: Her şeye rağmen Mars’a gidişimiz 100 yılı bulacak.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki eylem “bulacak” kelimesidir.
- Adım 2: “Bulacak” fiilinin zaman ekine dikkat edelim. Fiilin kökü “bul-“, “-acak” eki eylemin gelecekte gerçekleşeceğini gösterir. Bu bir gelecek zaman kipidir.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Gelecek Zaman
10. Soru: Kütüphanedeki kitaplar türlerine göre düzenlendi.
Çözüm:
- Adım 1: Bu cümlede eylem “düzenlendi” kelimesidir.
- Adım 2: “Düzenlendi” fiilinin zaman ekine bakalım. Fiilin kökü “düzenlen-“, “-di” eki eylemin geçmişte yapıldığını ve bu durumun kesin olarak bilindiğini veya görüldüğünü belirtir. Bu kipe görülen geçmiş zaman deriz.
Sonuç:
Fiilin Çekimlendiği Haber Kipi: Görülen Geçmiş Zaman
Şimdi de ikinci etkinliğimize geçelim. Burada “anlam kayması” konusunu hatırlayacağız.
7. Etkinlik
Bu etkinlikte bizden istenen, cümleleri inceleyip anlam kayması olanların başındaki kutucuğu çarpı (X) ile işaretlemek. Anlam kayması, bir fiilin aslında olması gereken zamandan başka bir zamanda kullanılması demektir. Mesela, gelecekte olacak bir şeyi şimdiki zamanla anlatmak gibi. Hadi bakalım!
1. Soru: Proje yarışmasının sonuçları gelecek hafta açıklanıyor.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki zaman ifadesine ve fiilin çekimlendiği kipe bakalım. “Gelecek hafta” ifadesi, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini açıkça söylüyor.
- Adım 2: Ancak fiilimiz “açıklanıyor” şeklinde şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş. Gelecekte olacak bir eylem için şimdiki zaman kipi kullanılması bir anlam kaymasıdır. Doğrusu “açıklanacak” olmalıydı.
Sonuç:
Kutuya (X) işaretini koyalım.
2. Soru: Yaptığı buluşun patentini geçen yıl almış.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki zaman ifadesi “geçen yıl” (geçmiş zaman) ve fiil “almış” (duyulan geçmiş zaman).
- Adım 2: “Geçen yıl” ifadesi, eylemin geçmişte kesin olarak gerçekleştiğini belirtir. “Almış” fiili de geçmişte gerçekleşen, ancak konuşmacının sonradan öğrendiği veya duyduğu bir olayı anlatmak için kullanılır. Bu kullanımda bir anlam kayması yoktur, çünkü “almış” fiili geçmişteki bir eylemi aktarabilir.
Sonuç:
Kutuya (X) işareti koymayalım.
3. Soru: İcatların bir kısmı, 20. yy. başında büyük ses getirir.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki zaman ifadesi “20. yy. başında” (geçmişte belirli bir zaman) ve fiil “getirir” (geniş zaman).
- Adım 2: “20. yy. başında” ifadesi geçmişte belirli bir zamanı işaret ederken, “getirir” fiili geniş zaman kipiyle çekimlenmiş. Geniş zaman genellikle her zaman olan, genel geçer durumları veya alışkanlıkları anlatır. Geçmişte belirli bir zamanda gerçekleşen bir olay için geniş zaman kullanılması bir anlam kaymasıdır. Doğrusu “getirdi” olmalıydı.
Sonuç:
Kutuya (X) işaretini koyalım.
4. Soru: Gelecekte sürdürülebilir enerji kaynaklarına daha çok ihtiyaç duyacağız.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki zaman ifadesi “gelecekte” ve fiil “duyacağız” (gelecek zaman).
- Adım 2: Hem zaman ifadesi hem de fiilin çekimlendiği kip (gelecek zaman) geleceği anlattığı için burada herhangi bir anlam kayması yoktur. Her şey yerli yerinde.
Sonuç:
Kutuya (X) işareti koymayalım.
5. Soru: Bilim insanları, asırlardır büyük bir gayretle çalışıyor.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki zaman ifadesi “asırlardır” (geçmişten günümüze süregelen bir durum) ve fiil “çalışıyor” (şimdiki zaman).
- Adım 2: “Asırlardır” ifadesi, bir eylemin geçmişte başlayıp günümüzde de devam ettiğini belirtir. “Çalışıyor” fiili de şimdiki zaman kipiyle çekimlenerek bu devamlılığı doğru bir şekilde ifade eder. Bu durumda bir anlam kayması yoktur.
Sonuç:
Kutuya (X) işareti koymayalım.
6. Soru: İbni Sina, fikirleriyle sadece çağını değil geleceği de etkiledi.
Çözüm:
- Adım 1: Cümledeki fiil “etkiledi” (görülen geçmiş zaman). Bu cümle, İbni Sina gibi tarihi bir şahsiyetin geçmişteki eylemlerini anlatıyor.
- Adım 2: Fiil, geçmişte gerçekleşmiş bir olayı doğru bir şekilde ifade etmek için görülen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir. Herhangi bir zaman veya anlam kayması söz konusu değildir.
Sonuç:
Kutuya (X) işareti koymayalım.
Aferin sana! Gördüğün gibi, fiillerin çekimlerini ve anlam kaymasını doğru bir şekilde tespit ettik. Türkçe çok güzel bir dil ve kurallarını öğrendikçe daha da keyifli hale geliyor, değil mi? Başarılar dilerim!