Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizden çok önemli bir konuyu, “ek fiilleri” pekiştireceğiz. Hatırlarsanız ek fiiller, aslında “imek” diye bildiğimiz küçük bir yardımcı fiildir. Bu küçük fiil, iki temel görev üstlenir:
- İsimleri veya isim soylu sözcükleri cümle içinde yüklem yapar. (Mesela, “Bu kitap güzeldi.” cümlesinde “güzel” kelimesi isim soylu bir sözcükken, “-di” ek fiili sayesinde yüklem olmuştur.)
- Basit zamanlı bir fiili, yani tek bir zaman eki almış bir fiili, alıp onu “birleşik zamanlı” bir fiil yapar. (Mesela, “geliyor” şimdiki zamanla çekimlenmiş basit bir fiildir. Ama “geliyordu” dediğimizde, şimdiki zamanın üzerine bir de ek fiilin geçmiş zamanı olan “-du” gelmiş olur ve fiil birleşik zamanlı olur.)
Bizden istenen de bu ikinci maddeye dikkat etmek. Yani, cümledeki fiilin tek bir zaman eki mi almış, yoksa zaman ekinin üzerine bir de ek fiil eki mi gelmiş, onu bulmak. Eğer fiil, ek fiil sayesinde birleşik zamanlı olmuşsa, o cümlenin yanındaki kutucuğu çarpı (X) ile işaretleyeceğiz. Hazırsanız başlayalım!
1. Soru: Bulutsuz gecelerde gökyüzündeki yıldızları gözlemlemeyi çok seviyordu.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “seviyordu” sözcüğüdür.
Adım 2: “seviyordu” fiilini eklerine ayıralım: “sev-” (fiil kökü) + “-i-” (yardımcı ünlü) + “-yor” (şimdiki zaman eki) + “-du” (ek fiilin hikayesi eki).
Gördüğünüz gibi, “sevmek” fiili önce “-yor” şimdiki zaman ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin geçmiş zamanı (hikayesi) olan “-du” ekini alarak “şimdiki zamanın hikayesi” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
2. Soru: Okulumuzda geri dönüşümle ilgili bir proje hazırlayacakmışız.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “hazırlayacakmışız” sözcüğüdür.
Adım 2: “hazırlayacakmışız” fiilini eklerine ayıralım: “hazırla-” (fiil kökü) + “-y-” (yardımcı ses) + “-acak” (gelecek zaman eki) + “-mış” (ek fiilin rivayeti eki) + “-ız” (şahıs eki).
Burada “hazırlamak” fiili önce “-acak” gelecek zaman ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı (rivayeti) olan “-mış” ekini alarak “gelecek zamanın rivayeti” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
3. Soru: Gelecek nesiller ne yazık ki pek çok canlı türünü tanımayacaklar.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “tanımayacaklar” sözcüğüdür.
Adım 2: “tanımayacaklar” fiilini eklerine ayıralım: “tanı-” (fiil kökü) + “-ma-” (olumsuzluk eki) + “-y-” (yardımcı ses) + “-acak” (gelecek zaman eki) + “-lar” (şahıs eki).
Bu fiil sadece “-acak” gelecek zaman ekini almıştır. Üzerine ek fiil eki (idi, imiş, ise gibi) gelmemiştir. Bu yüzden “tanımayacaklar” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
4. Soru: Doğanın korunması için bugüne kadar daha büyük adımlar atılmalıydı.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “atılmalıydı” sözcüğüdür.
Adım 2: “atılmalıydı” fiilini eklerine ayıralım: “at-” (fiil kökü) + “-ıl-” (edilgenlik eki) + “-malı” (gereklilik kipi eki) + “-y-” (yardımcı ses) + “-dı” (ek fiilin hikayesi eki).
Burada “atılmak” fiili önce “-malı” gereklilik kipi ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin geçmiş zamanı (hikayesi) olan “-dı” ekini alarak “gereklilik kipinin hikayesi” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
5. Soru: Ülkemizde pek çok endemik canlı türüne rastlayabilirsiniz.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “rastlayabilirsiniz” sözcüğüdür.
Adım 2: “rastlayabilirsiniz” fiilini eklerine ayıralım: “rastla-” (fiil kökü) + “-yabil-” (yeterlilik fiili) + “-ir” (geniş zaman eki) + “-siniz” (şahıs eki).
Bu fiil sadece “-ir” geniş zaman ekini almıştır. “-yabil-” kısmı yeterlilik fiilinin kendisidir, ek fiil değildir. Üzerine ek fiil eki gelmediği için “rastlayabilirsiniz” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
6. Soru: Baharda doğanın yeniden canlanması insanları da olumlu etkiliyor.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “etkiliyor” sözcüğüdür.
Adım 2: “etkiliyor” fiilini eklerine ayıralım: “etki-” (fiil kökü) + “-le-” (yapım eki) + “-yor” (şimdiki zaman eki).
Bu fiil sadece “-yor” şimdiki zaman ekini almıştır. Üzerine ek fiil eki gelmediği için “etkiliyor” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
7. Soru: Gerekli tedbirleri aldığımızda depremin yıkıcı etkilerine karşı korunabiliriz.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “korunabiliriz” sözcüğüdür.
Adım 2: “korunabiliriz” fiilini eklerine ayıralım: “koru-” (fiil kökü) + “-n-” (edilgenlik eki) + “-abil-” (yeterlilik fiili) + “-ir” (geniş zaman eki) + “-iz” (şahıs eki).
Bu fiil sadece “-ir” geniş zaman ekini almıştır. “-abil-” kısmı yeterlilik fiilinin kendisidir, ek fiil değildir. Üzerine ek fiil eki gelmediği için “korunabiliriz” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
8. Soru: İnsanoğlu, tarihin en eski çağlarında bile evreni merak ediyordu.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “ediyordu” sözcüğüdür.
Adım 2: “ediyordu” fiilini eklerine ayıralım: “et-” (fiil kökü, “merak etmek” birleşik fiilinin fiil kısmı) + “-i-” (yardımcı ünlü) + “-yor” (şimdiki zaman eki) + “-du” (ek fiilin hikayesi eki).
Burada “etmek” fiili önce “-yor” şimdiki zaman ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin geçmiş zamanı (hikayesi) olan “-du” ekini alarak “şimdiki zamanın hikayesi” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
9. Soru: Kuraklığa karşı gerekli önlemleri almak için ağaç dikelim.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “dikelim” sözcüğüdür.
Adım 2: “dikelim” fiilini eklerine ayıralım: “dik-” (fiil kökü) + “-el-” (istek kipi eki) + “-im” (şahıs eki).
Bu fiil sadece “-el” istek kipi ekini almıştır. Üzerine ek fiil eki gelmediği için “dikelim” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
10. Soru: Eski insanlar doğa olaylarının gerçek nedenlerini bilmiyorlardı.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “bilmiyorlardı” sözcüğüdür.
Adım 2: “bilmiyorlardı” fiilini eklerine ayıralım: “bil-” (fiil kökü) + “-mi-” (olumsuzluk eki) + “-yor” (şimdiki zaman eki) + “-lar” (şahıs eki) + “-dı” (ek fiilin hikayesi eki).
Burada “bilmek” fiili önce “-yor” şimdiki zaman ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin geçmiş zamanı (hikayesi) olan “-dı” ekini alarak “şimdiki zamanın hikayesi” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
11. Soru: Bahar aylarında ülkemize birçok göçmen kuş gelir.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “gelir” sözcüğüdür.
Adım 2: “gelir” fiilini eklerine ayıralım: “gel-” (fiil kökü) + “-ir” (geniş zaman eki).
Bu fiil sadece “-ir” geniş zaman ekini almıştır. Üzerine ek fiil eki gelmediği için “gelir” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
12. Soru: Mars yüzeyini incelemek için uzay araçları gönderiliyor.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “gönderiliyor” sözcüğüdür.
Adım 2: “gönderiliyor” fiilini eklerine ayıralım: “gönder-” (fiil kökü) + “-il-” (edilgenlik eki) + “-i-” (yardımcı ünlü) + “-yor” (şimdiki zaman eki).
Bu fiil sadece “-yor” şimdiki zaman ekini almıştır. Üzerine ek fiil eki gelmediği için “gönderiliyor” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
13. Soru: Hafta başından itibaren bazı bölgelerde kar yağacakmış.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “yağacakmış” sözcüğüdür.
Adım 2: “yağacakmış” fiilini eklerine ayıralım: “yağ-” (fiil kökü) + “-acak” (gelecek zaman eki) + “-mış” (ek fiilin rivayeti eki).
Burada “yağmak” fiili önce “-acak” gelecek zaman ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı (rivayeti) olan “-mış” ekini alarak “gelecek zamanın rivayeti” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
14. Soru: Dün gözlemlediğimiz kuşlar kendilerine yuva yapıyordu.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “yapıyordu” sözcüğüdür.
Adım 2: “yapıyordu” fiilini eklerine ayıralım: “yap-” (fiil kökü) + “-ı-” (yardımcı ünlü) + “-yor” (şimdiki zaman eki) + “-du” (ek fiilin hikayesi eki).
Burada “yapmak” fiili önce “-yor” şimdiki zaman ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin geçmiş zamanı (hikayesi) olan “-du” ekini alarak “şimdiki zamanın hikayesi” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
15. Soru: Doğadaki bütün canlılar hassas bir denge oluşturur.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “oluşturur” sözcüğüdür.
Adım 2: “oluşturur” fiilini eklerine ayıralım: “oluş-” (fiil kökü) + “-tur-” (yapım eki) + “-ur” (geniş zaman eki).
Bu fiil sadece “-ur” geniş zaman ekini almıştır. Üzerine ek fiil eki gelmediği için “oluşturur” fiili basit zamanlı bir fiildir.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanılmadığı için kutucuğu boş bırakıyoruz.
16. Soru: Gördüğünüz manzaraların fotoğraflarını çekmeliydiniz.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “çekmeliydiniz” sözcüğüdür.
Adım 2: “çekmeliydiniz” fiilini eklerine ayıralım: “çek-” (fiil kökü) + “-meli” (gereklilik kipi eki) + “-y-” (yardımcı ses) + “-di” (ek fiilin hikayesi eki) + “-niz” (şahıs eki).
Burada “çekmek” fiili önce “-meli” gereklilik kipi ekini almış, sonra da üzerine ek fiilin geçmiş zamanı (hikayesi) olan “-di” ekini alarak “gereklilik kipinin hikayesi” şeklinde birleşik zamanlı bir fiil olmuştur. Yani, bu cümlede ek fiil kullanılmıştır.
Sonuç:
Bu cümlede ek fiil kullanıldığı için kutucuğu (X) ile işaretliyoruz.
17. Soru: Doğal afetler konusunda farkındalık oluşturulmak isteniyor.
Çözüm:
Adım 1: Bu cümlede yüklem olan fiil “isteniyor” sözcüğüdür. (“Oluşturulmak” sözc