Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle beraber Türkçe dersimizdeki bu güzel etkinlikleri yapacağız. İki farklı konuyu ele alacağız: birincisi amaç-sonuç ilişkisi kurma, ikincisi ise fiillerin anlam özelliklerini (iş, durum, oluş) belirleme. Hazırsan başlayalım!
6. Etkinlik: Aşağıdaki cümleleri amaç-sonuç ilişkisi oluşturacak şekilde okuduğunuz metinden hareketle tamamlayınız.
Bu etkinlikte, okuduğumuz (veya okuduğumuzu varsaydığımız) metinlere göre boşlukları doldurarak cümlelerde bir amaç-sonuç ilişkisi kuracağız. Yani bir şeyin hangi amaçla yapıldığını veya hangi sonucun ortaya çıktığını belirleyeceğiz. Genellikle “için” edatı amaç-sonuç ilişkisi kurmamıza yardımcı olur.
1. Soru: Her sabah binlerce martı ……………………………………………. için mücadeleye girişiyordu.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, çoğu canlı gibi martıların da sabahları en temel amacı hayatta kalmaktır. Bu da genellikle karınlarını doyurmakla, yani yemek bulmakla başlar. Metni okuduğumuzda (Jonathan Livingston Martı’dan bahsedildiğini düşünürsek), martıların temel amacının balık bulmak, hayatta kalmak olduğunu biliriz.
Tamamlanmış cümle:
Her sabah binlerce martı yemek bulmak için mücadeleye girişiyordu.
2. Soru: Martı Jonathan Livingston ona acı veren kavisi oluşturabilmek için …………………………………………….
Çözüm:
Jonathan Livingston Martı, diğer martılardan farklıydı. O sadece yemek bulmak için uçmaz, uçuşunu mükemmelleştirmek, yeni şeyler denemek isterdi. “Acı veren kavis” ifadesi de onun bu zorlu denemelerini, sınırlarını zorlamasını anlatıyor. Böyle bir şeyi başarabilmek için çok çalışması, sürekli denemeler yapması gerekir, değil mi?
Tamamlanmış cümle:
Martı Jonathan Livingston ona acı veren kavisi oluşturabilmek için durmadan antrenman yapıyor, kendini zorluyordu.
3. Soru: Çoğu martı ……………………………………………. için uçar.
Çözüm:
İlk soruda da konuştuğumuz gibi, Jonathan gibi özel martılar dışında, çoğu martının uçma amacı basittir: yaşamını sürdürmek. Bunun için de beslenmeleri gerekir. Yani yemek bulmak temel amaçlarıdır.
Tamamlanmış cümle:
Çoğu martı karınlarını doyurmak için uçar.
Şimdi geçelim ikinci etkinliğimize!
7. Etkinlik: Aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. Cümlelerdeki altı çizili fiillerin (eylem) anlam özelliklerini [iş (kılış), durum, oluş] cümlelerin yanındaki kutulara örnekteki gibi işaretleyiniz.
Bu etkinlikte fiillerin üç farklı anlam özelliğini belirleyeceğiz:
- İş (Kılış) Fiilleri: Bu fiiller, bir nesne üzerinde yapılan bir eylemi anlatır. Yani fiili yapan kişi, bir şeyi etkiler. Fiile “Neyi?”, “Kimi?” sorularını sorduğumuzda cevap alabiliriz. Mesela, “kitabı okumak”, “masayı taşımak”.
- Durum Fiilleri: Bu fiiller, bir varlığın içinde bulunduğu durumu veya bir eylemi anlatır ama bir nesneyi doğrudan etkilemez. “Neyi?”, “Kimi?” sorularına cevap vermez. Mesela, “uyumak”, “oturmak”, “gülmek”.
- Oluş Fiilleri: Bu fiiller, bir varlıkta zamanla kendiliğinden olan bir değişimi, bir halden başka bir hale geçmeyi anlatır. Genellikle irademiz dışında gerçekleşen şeylerdir. Mesela, “büyümek”, “solmak”, “yaşlanmak”.
Şimdi cümlelere tek tek bakalım:
1. Soru: Her gün erken saatte kalkarak çalışmayı seviyordu.
Çözüm:
Buradaki fiil “sevmek”. “Neyi seviyordu?” diye sorduğumuzda “çalışmayı” cevabını alıyoruz. Yani bir nesne (burada bir eylem) üzerinde yapılan bir iş var. Bu yüzden İş (Kılış) fiilidir. (Zaten örnekte de işaretlenmiş).
- İş (Kılış): X
- Durum:
- Oluş:
2. Soru: Düzenli okudukça zihnimizde yeni fikirler yeşerir.
Çözüm:
“Yeşermek” fiili, bir şeyin zamanla filizlenmesi, gelişmesi anlamına gelir. Bu, kendiliğinden olan, bir süreç içinde gerçekleşen bir değişimdir. Mesela, tohumun yeşermesi gibi. Fikirlerin yeşermesi de aynı şekilde bir oluş sürecidir.
- İş (Kılış):
- Durum:
- Oluş: X
3. Soru: Kendi varlığımızı anlayabilmek için doğaya bakmalıyız.
Çözüm:
“Bakmak” fiiline “Neyi bakmalıyız?” veya “Kimi bakmalıyız?” diye sorduğumuzda cevap alamayız. “Nereye bakmalıyız?” diye sorarız, o da fiilin bir nesne üzerinde bir iş yaptığını göstermez, sadece bir yön bildirir. Bu, bir durum fiilidir, yani bir eylemi anlatır ama bir nesneyi etkilemez.
- İş (Kılış):
- Durum: X
- Oluş:
4. Soru: Gayret ettikçe her şeyin daha güzel olacağına inanıyoruz.
Çözüm:
“İnanmak” fiiline “Neyi inanıyoruz?”, “Kimi inanıyoruz?” diye soramayız. “Neye inanıyoruz?” diye sorarız, bu da bir nesne üzerinde yapılan bir işi değil, bir düşünce durumunu anlatır. Yani bu bir durum fiilidir.
- İş (Kılış):
- Durum: X
- Oluş:
5. Soru: Başarılı kişiler, başkalarının düşüncelerine de kulak verirler.
Çözüm:
Burada “kulak vermek” bir deyimdir ve “dinlemek” anlamına gelir. “Neyi verirler?” diye sorduğumuzda “kulak” cevabını alabiliriz (deyim olduğu için). Aslında “dinlemek” anlamında bir işin, bir eylemin bir nesne üzerinde yapıldığını düşünebiliriz. Bu bir İş (Kılış) fiilidir.
- İş (Kılış): X
- Durum:
- Oluş:
6. Soru: Biz büyüdükçe hayalini kurduğumuz dünya da büyür.
Çözüm:
“Büyümek” fiili, bir şeyin zamanla hacim veya boyut olarak artması, gelişmesi demektir. Bu, kendiliğinden olan, bir süreç içinde gerçekleşen bir değişimdir. Yani bir oluş fiilidir.
- İş (Kılış):
- Durum:
- Oluş: X
7. Soru: Ayşe’nin çalışma odasını bir gün olsun dağınık görmedik.
Çözüm:
“Görmek” fiiline “Neyi görmedik?” diye sorduğumuzda “Ayşe’nin çalışma odasını” cevabını alırız. Bu, bir nesne üzerinde yapılan bir eylemi anlattığı için İş (Kılış) fiilidir.
- İş (Kılış): X
- Durum:
- Oluş:
8. Soru: Balkondaki çiçeklerin bir kısmı bakımsızlıktan solmuş.
Çözüm:
“Solmak” fiili, bir bitkinin canlılığını yitirerek kuruması, renginin değişmesi demektir. Bu, kendiliğinden olan, zamanla gerçekleşen bir değişimdir. Yani bir oluş fiilidir.
- İş (Kılış):
- Durum:
- Oluş: X
9. Soru: Öğrenmek istediğiniz konuyu belli aralıklarla tekrar etmelisiniz.
Çözüm:
Buradaki fiil “tekrar etmek”. “Neyi tekrar etmelisiniz?” diye sorduğumuzda “öğrenmek istediğiniz konuyu” cevabını alırız. Bu, bir nesne üzerinde yapılan bir eylemi anlattığı için İş (Kılış) fiilidir.
- İş (Kılış): X
- Durum:
- Oluş:
10. Soru: Birkaç kez başarısız olmasına rağmen hiç vazgeçmedi.
Çözüm:
“Vazgeçmek” fiiline “Neyi vazgeçmedi?”, “Kimi vazgeçmedi?” diye soramayız. Bu fiil, bir durumu, bir halini anlatır: bir şeyi bırakmama, sürdürme halini. Bu yüzden bir durum fiilidir.
- İş (Kılış):
- Durum: X
- Oluş:
11. Soru: İstediğim kitapların hepsini okumadan yaşlanmayacağım.
Çözüm:
“Yaşlanmak” fiili, bir insanın zamanla yaşının ilerlemesi, fizyolojik olarak değişmesi demektir. Bu, kendiliğinden olan, bir süreç içinde gerçekleşen bir değişimdir. Yani bir oluş fiilidir.
- İş (Kılış):
- Durum:
- Oluş: X
12. Soru: Başkaları beni eleştirmeden önce ben kendimi eleştiririm.
Çözüm:
“Eleştirmek” fiiline “Kimi eleştiririm?” diye sorduğumuzda “kendimi” cevabını alırız. Bu, bir nesne (burada kişi) üzerinde yapılan bir eylemi anlattığı için İş (Kılış) fiilidir.
- İş (Kılış): X
- Durum:
- Oluş:
13. Soru: Merak ettikçe ve öğrendikçe zihnimiz gelişir.
Çözüm:
“Gelişmek” fiili, bir şeyin ilerlemesi, olgunlaşması, daha iyi bir duruma gelmesi demektir. Bu, kendiliğinden olan, zamanla gerçekleşen bir değişimdir. Yani bir oluş fiilidir.
- İş (Kılış):
- Durum:
- Oluş: X
14. Soru: Planlı çalıştıkları için işler tam zamanında bitti.
Çözüm:
“Bitmek” fiiline “Neyi bitti?”, “Kimi bitti?” diye soramayız. Bu fiil, bir şeyin tamamlanmış olma durumunu anlatır. Yani bir durum fiilidir. (Eğer “bitirmek” olsaydı, o zaman İş fiili olurdu çünkü bir şeyi bitirmiş olurdun).
- İş (Kılış):
- Durum: X
- Oluş:
Aferin sana! Bütün soruları tamamladık. Umarım fiillerin anlam özelliklerini ve amaç-sonuç ilişkisini daha iyi anlamışsındır. Bir sonraki derse kadar kendine iyi bak ve ders çalışmayı unutma!