Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle çok güzel bir Türkçe etkinliği yapacağız. İki farklı metin üzerinden hem dil bilgisi hem de noktalama işaretleri konularını tekrar edeceğiz. Hazır mısınız? Başlayalım o zaman!
8. ETKİNLİK
a. Aşağıdaki paragrafı okuyunuz. Bir ismi sayı veya işaret yoluyla belirten kelimelerin altını çiziniz.
Bilgehan ve ailesi her bu bayram olduğu gibi bu bayram da dedelerine gitmek için yola çıktılar. Üç saat süren yolculuğun ardından köye varmışlardı. Köyün girişinde sağdaki beşinci ev dedesinin eviydi. Bu ev ona göre köyün en güzel eviydi. Dedesi onları kapıda sevinçle karşıladı ve hemen “Şu odaya geçelim de biraz dinlenin.” dedi. Biraz sohbet ettikten sonra annesi Bilgehan’a arabadan “Deden için aldığımız o hediyeleri getirir misin?” dedi. Bilgehan hemen arabaya giderek hediyeleri alıp geldi. Dedesi hediyeleri çok beğendi ve hediyeler için teşekkür etti. Biraz sohbet ettikten sonra onlara fındıklı kurabiyelerden ikram etti. Çocuklar hemen ikişer kurabiye yemişlerdi bile. Üç günlük bayram tatili hızla geçmişti ve dönme vakti gelip çatmıştı.
Çözüm:
Yukarıdaki paragrafta sayı veya işaret yoluyla bir ismi belirten kelimelerin altını çizdim. Gördüğünüz gibi, bir varlığın sayısını bildiren ya da onu işaret ederek gösteren kelimeler cümle içinde çok önemli görevler üstlenir.
b. Paragrafta sayı anlamı taşıyan kelimeleri ve bunların önündeki isimleri örnekteki gibi yazınız.
üçsaat
Çözüm:
Şimdi de paragraftaki sayı anlamı taşıyan kelimeleri ve onların hangi ismi belirttiğini, yani hangi ismin önüne geldiğini bulalım:
- üç saat
- beşinci ev
- ikişer kurabiye
- üç günlük
c. Paragrafta işaret anlamı taşıyan kelimeleri ve bunların önündeki isimleri örnekteki gibi yazınız.
buyolculuk
Çözüm:
Şimdi de paragraftaki işaret anlamı taşıyan kelimeleri ve onların hangi ismi belirttiğini, yani hangi ismin önüne geldiğini bulalım:
- bu bayram
- bu bayram
- bu ev
- şu odaya
- o hediyeleri
ç. Yazdığınız kelimelerden sadece soldakileri kullanarak örnekteki gibi cümleleri defterinize yazınız.
Bu bayramda üç teyzemi ziyaret ettim.
Çözüm:
Şimdi de bulduğumuz sayı ve işaret kelimelerinden seçtiklerimizle yeni cümleler kuralım. Unutmayın, bu kelimeler bir ismin yerine geçerek veya bir ismi belirterek kullanılır.
- Bu bayram çok güzel geçti.
- Üç arkadaş sinemaya gittik.
- Beşinci sırada oturan öğrenciyi gördün mü?
- İkişer elma yedik.
- Şu kitabı bana uzatır mısın?
- O elbiseyi çok beğendim.
—
9. ETKİNLİK
a. Aşağıdaki metinde “kesme işareti” ve “kısa çizgi”nin hangi işlevlerde kullanıldıklarını belirleyiniz.
Bakırcılıkla ilgili araştırma için Erzincan’a vardığımda Mustafa Bey’e ulaştım. Önce bana Hasan Usta’yı anlatmaya başladı. “Şehrimizin en iyi ustalarından biri Hasan Usta’dır. Hasan Usta’nın yaptığı bakır kaplar, o kapların üstündeki işlemeler eşsizdir. O sadece Erzincan’ımız için değil kültürümüz için çok kıymetlidir. Erzincan’da kime sorsanız onu tanır. İlerlemiş yaşına rağmen yayına giden herkesle ilgilenir, anılarını anlatır. Geçmişin taşıyıcısı olan atölyesi Yadigâr’da onu işini yaparken izlemek ayrı bir keyiftir.” Şimdi dinlediklerimden hareketle onunla tanışmaya can atıyorum.
Çözüm:
Sevgili öğrenciler, metni dikkatlice okuduk. Şimdi bu metinde kullandığımız noktalama işaretlerinden “kesme işareti” ve “kısa çizgi”nin görevlerini belirleyelim. Bakalım hangi durumlarda kullanılmışlar:
Kesme İşareti (‘) İşlevleri:
Özel İsimlere Gelen Çekim Eklerini Ayırma:
- Erzincan’a (Erzincan özel ismine gelen “-a” yönelme eki)
- Mustafa Bey’e (Mustafa Bey özel ismine gelen “-e” yönelme eki)
- Usta’yı (Hasan Usta özel ismine gelen “-ı” belirtme eki)
- Erzincan’ımız (Erzincan özel ismine gelen “-ımız” iyelik eki)
- Erzincan’da (Erzincan özel ismine gelen “-da” bulunma eki)
- Yadigâr’da (Yadigâr özel ismine gelen “-da” bulunma eki)
Özel İsimlere Gelen Ek Fiilleri Ayırma:
- Usta’dır (Hasan Usta özel ismine gelen ek fiil “-dır”)
Kısa Çizgi (-) İşlevleri:
- Metinde “kısa çizgi” kullanıldığı bir örnek bulunmamaktadır. Bu yüzden bu metindeki işlevleri hakkında bir açıklama yapamayız.
b. Belirlediğiniz işlevlerden hareketle bu noktalama işaretlerinin kullanım kurallarını oluşturunuz. Oluşturduğunuz kuralları defterinize yazınız.
Çözüm:
Şimdi de az önce tespit ettiğimiz kullanımlardan yola çıkarak kesme işaretinin kurallarını oluşturalım. Bu kurallar bize doğru yazmayı öğretecek:
Kesme İşareti (‘) Kullanım Kuralları:
Özel isimlere getirilen çekim eklerini ayırmak için kesme işareti kullanılır.
Örnek: Ankara’ya, Ayşe’nin, Türkiye’miz.Özel isimlere getirilen ek fiil (idi, imiş, ise, -dir) eklerini ayırmak için kesme işareti kullanılır.
Örnek: Ali’ydi, Güzel’miş, Doktor’dur.
Not: Metinde kısa çizgi olmadığı için bu soruya özel bir kural yazmadık. Ama bir sonraki soruda kısa çizginin bir kullanımını öğreneceğiz!
c. “Ba-kır-cı-lık” kelimesinde kısa çizginin hangi işlevde kullanıldığını aşağıya yazınız.
Çözüm:
İşte şimdi kısa çizginin bir kullanımını öğreneceğiz!
Kısa Çizgi (-) İşlevi:
“Ba-kır-cı-lık” kelimesinde kısa çizgi, kelimeyi hecelerine ayırmak için kullanılmıştır. Türkçe’de kelimeleri hecelerine ayırırken kısa çizgi kullanırız.
Örnek: O-kul, Bil-gi-sa-yar, Kitap-lık.