Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle çok güzel iki etkinliği birlikte yapacağız. Hazır mısınız? Hem Türkçe bilgimizi tazeleyeceğiz hem de yeni şeyler öğreneceğiz. Haydi bakalım, dikkatlice okuyun ve beni takip edin.
3. Etkinlik
Metnin konusu olan ifadeyi işaretleyiniz.
Sevgili çocuklar, bu etkinlikte bize bir metin verilmemiş ama metnin konusu olabilecek üç tane cümle verilmiş. Bizim de bu cümlelerden hangisinin metnin konusu olduğunu tahmin etmemiz gerekiyor. Genellikle bir metin, en çok neyden bahsediyorsa, en çok neyi anlatıyorsa o konu olur, değil mi?
Şimdi seçeneklere bakalım:
- Bir saksıda domates yetiştirmek
- Sağlıklı sebzeler yetiştirmek
- Yaz sebzelerinin özellikleri
Adım 1: Seçenekleri inceleyelim.
İlk seçenek, “Bir saksıda domates yetiştirmek” diyor. Bu, belirli bir eylemi ve belirli bir sebzeyi anlatıyor. Sanki bir proje veya bir deney gibi, değil mi?
İkinci seçenek, “Sağlıklı sebzeler yetiştirmek”. Bu da sebze yetiştirmekle ilgili ama daha genel bir ifade. Hangi sebzeler olduğu belli değil, sadece sağlıklı olmalarından bahsediyor.
Üçüncü seçenek ise “Yaz sebzelerinin özellikleri”. Bu ise sebzelerin kendisinden değil, onların özelliklerinden bahsediyor. Yani ne olduklarından çok, nasıl olduklarını anlatıyor.
Adım 2: En uygun konuyu seçelim.
Bir metnin konusu genellikle o metinde en çok işlenen, en özel ve en detaylı anlatılan şeydir. “Bir saksıda domates yetiştirmek” cümlesi, diğerlerine göre daha özel ve belirli bir konuyu işaret ediyor. Genellikle ders kitaplarında veya okuma metinlerinde böyle somut, adım adım anlatılabilecek konular işlenir. Örneğin, bir metin bize saksıda domatesi nasıl ekeceğimizi, nasıl sulayacağımızı, nasıl büyüteceğimizi anlatabilir. Bu, bir metin için çok güzel ve öğretici bir konu olur.
Diğer seçenekler de konu olabilir ama “Sağlıklı sebzeler yetiştirmek” çok genel, “Yaz sebzelerinin özellikleri” ise daha çok bilgi veren bir konu. “Bir saksıda domates yetiştirmek” hem bilgi verir hem de bir süreci anlatır, bu yüzden daha kapsamlı bir metnin konusu olabilir.
Sonuç:
Metnin konusu olabilecek en uygun ifade:
Bir saksıda domates yetiştirmek
—————————————————————————————————-
4. Etkinlik
Metinden alınan aşağıdaki ifadeleri okuyunuz. Soru eki olan “mu” ve “mı” eklerinin kendisinden önce gelen kelimeyle bitişik yazılmadığına dikkat ediniz.
Aşağıdaki cümleleri, soru eklerini kullanarak soru cümleleri hâline getirip yeniden yazınız.
Canım öğrencilerim, bu etkinlikte çok önemli bir Türkçe kuralını hatırlayacağız: Soru ekleri! Bizim dilimizde “mı, mi, mu, mü” diye dört tane soru ekimiz var. Bu ekler, kendilerinden önceki kelimeye ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen eklerle bitişik yazılır. Sonuna da mutlaka bir soru işareti (?) koyarız. Hadi örnek cümlelerimize bakalım ve onları soru cümlesi yapalım.
1. Domates yetiştirdin.
Bu cümle bize bir bilgi veriyor: “Domates yetiştirdin.” Şimdi bunu soruya çevirelim. “Yetiştirdin” kelimesinden sonra uygun soru ekini getireceğiz.
Adım 1: Soru ekinin seçimi.
“Yetiştirdin” kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “i”. “i” harfine uygun soru eki “mi” olur. (İnce ünlülerle “mi”, kalın ünlülerle “mı” veya “mu”.)
Adım 2: Cümleyi yeniden yazma.
Domates yetiştirdin mi?
Sonuç:
Domates yetiştirdin mi?
2. Onu seviyorsun.
Bu da bir bilgi cümlesi. “Seviyorsun” kelimesinden sonra uygun soru ekini getireceğiz.
Adım 1: Soru ekinin seçimi.
“Seviyorsun” kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “o”. “o” harfine uygun soru eki “mu” olur. (Ünlü uyumuna dikkat ediyoruz: a, ı – mı; e, i – mi; o, u – mu; ö, ü – mü)
Adım 2: Cümleyi yeniden yazma.
Onu seviyor musun?
Burada “mu” eki “sun” ekiyle birleşerek “musun” şeklini aldı. Çünkü soru ekinden sonra gelen şahıs ekleri soru ekiyle birleşir.
Sonuç:
Onu seviyor musun?
3. O kitabı okuduk.
Yine bir bilgi cümlesi. “Okuduk” kelimesinden sonra uygun soru ekini getireceğiz.
Adım 1: Soru ekinin seçimi.
“Okuduk” kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “u”. “u” harfine uygun soru eki “mu” olur.
Adım 2: Cümleyi yeniden yazma.
O kitabı okudu muk?
Hayır, böyle olmaz! “Okuduk” kelimesindeki “-k” eki, “biz” anlamına gelen şahıs ekidir. Soru eki, fiilin kökü veya gövdesinden sonra gelir ve şahıs eki soru ekinden sonra gelir. Yani “okudu” fiilinden sonra “mu” ve sonra da “k” eki gelecek. Ama Türkçede “muk” diye bir ek yok. Şahıs eki “-k” yerine “-uz” veya “-uz” gibi bir ek gelecek.
Doğrusu şöyle olacak: “Okuduk” kelimesi zaten geçmiş zaman ve birinci çoğul şahıs ekini almış. Soru ekini fiilin sonuna getireceğiz.
O kitabı okudu muyuz?
Burada “okuduk” fiilinin kökü “oku”. Geçmiş zaman eki “-du”. Şahıs eki “-k”. Soru ekini fiilden sonra, ama şahıs ekinden önce getirmemiz gerekiyor. “Oku-du-k” yerine “Oku-du mu-yuz?” şeklinde olacak. “Y” kaynaştırma harfi de unutulmamalı.
Sonuç:
O kitabı okudu muyuz?
4. Senin bu durumuna çok üzüldü.
Son bilgi cümlemiz. “Üzüldü” kelimesinden sonra uygun soru ekini getireceğiz.
Adım 1: Soru ekinin seçimi.
“Üzüldü” kelimesinin son hecesindeki ünlü harf “ü”. “ü” harfine uygun soru eki “mü” olur.
Adım 2: Cümleyi yeniden yazma.
Senin bu durumuna çok üzüldü mü?
Sonuç:
Senin bu durumuna çok üzüldü mü?
Aferin çocuklar! Gördünüz mü, soru eklerinin kurallarına dikkat ederek ne kadar kolay soru cümleleri kurabiliyoruz. Unutmayın, soru ekleri her zaman ayrı yazılır ve ünlü uyumuna göre değişirler. Hepinize başarılar dilerim!