Harika bir çalışma kağıdı! Merhaba sevgili öğrencim, ben Fen Bilimleri öğretmenin. Bu soruları birlikte, adım adım ve anlayarak çözelim. Emin ol, bu konuları anladığında ne kadar kolay olduğunu göreceksin. Hadi başlayalım!
8. Soru
Bir öğrenci maddelerin elektrik iletkenliklerini test etmek için yanda verilen deney düzeneğini kuruyor. Deneyin aşamaları ve deney sonuçları aşağıda verilmiştir:
I. aşama: K-L test uçlarına demir tel temas ettirdiğinde ampul yanıyor.
II. aşama: K-L test uçlarına plastik çubuk temas ettirdiğinde ampul yanmıyor.
III. aşama: K-L test uçlarına gümüş levha temas ettirdiğinde ampul yanıyor.
IV. aşama: K-L test uçlarına tahta temas ettirildiğinde ampul yanmıyor.
Buna göre bu deney ve sonuçlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Demir tel ve gümüş levha iletkendir.
B) Plastik çubuk ve tahta yalıtkan maddedir.
C) Deneyde bağımsız değişken K-L test uçlarına temas ettirilen maddedir.
D) Deneyde kontrol edilen değişken ampulün yanıp yanmamasıdır.
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için deneyin aşamalarını ve sonuçlarını dikkatlice incelemeliyiz. Ayrıca deneylerdeki değişkenleri hatırlamamız gerekiyor. Hadi gel birlikte bakalım.
Adım 1: Deney Sonuçlarını Değerlendirelim
Öncelikle, bir maddenin elektriği iletip iletmediğini nasıl anladığımıza bakalım. Eğer K-L arasına koyduğumuz madde sayesinde ampul yanıyorsa, o madde elektriği iletir, yani iletkendir. Eğer ampul yanmıyorsa, o madde elektriği iletmez, yani yalıtkandır.
- I. ve III. aşama: Demir tel ve gümüş levha konulduğunda ampul yanmış. Demek ki demir ve gümüş iletken maddelerdir.
- II. ve IV. aşama: Plastik çubuk ve tahta konulduğunda ampul yanmamış. Demek ki plastik ve tahta yalıtkan maddelerdir.
Adım 2: Şıkları İnceleyelim
Şimdi bulduğumuz bu sonuçlara göre şıkları tek tek kontrol edelim.
- A) Demir tel ve gümüş levha iletkendir.
Evet, deneyin I. ve III. aşamalarında ampulün yandığını gördük. Bu yüzden bu ifade doğrudur.
- B) Plastik çubuk ve tahta yalıtkan maddedir.
Evet, deneyin II. ve IV. aşamalarında ampulün yanmadığını gördük. Bu yüzden bu ifade de doğrudur.
- C) Deneyde bağımsız değişken K-L test uçlarına temas ettirilen maddedir.
Bir deneyde bizim bilerek ve isteyerek değiştirdiğimiz şeye bağımsız değişken denir. Bu deneyde her aşamada K-L uçları arasına farklı bir madde (demir, plastik, gümüş, tahta) koyuyoruz. Yani değiştirdiğimiz şey maddenin cinsi. Bu ifade doğrudur.
- D) Deneyde kontrol edilen değişken ampulün yanıp yanmamasıdır.
İşte buraya dikkat! Bir deneyde yaptığımız değişiklikten etkilenen, yani sonucunu gözlemlediğimiz şeye bağımlı değişken denir. Ampulün yanıp yanmaması, bizim kullandığımız maddenin cinsine bağlı olarak değişiyor. Bu yüzden “ampulün yanıp yanmaması” bağımlı değişkendir.
Kontrol edilen (sabit tutulan) değişken ise deney boyunca hiç değiştirmediğimiz şeylerdir. Mesela bu deneyde hep aynı pil, aynı ampul ve aynı kablolar kullanılmıştır. Bunlar kontrol edilen değişkenlerdir.
Bu şıkta ise ampulün yanıp yanmamasına “kontrol edilen değişken” denmiş. Bu ifade yanlıştır.
Adım 3: Sonuca Ulaşalım
Soru bizden hangisinin söylenemeyeceğini, yani yanlış olan ifadeyi bulmamızı istiyordu. D şıkkının yanlış olduğunu bulduk.
Sonuç: Doğru cevap D şıkkıdır.
9. Soru
Hipotez: Bir devredeki ampulün parlaklığı iletkenin uzunluğuna bağlıdır.
Bir öğrenci bu verilen hipotezi test etmek amacıyla aşağıdaki deney düzeneklerini kuruyor.
Öğrenci hipotezi test etmek için K-L ve M-N test uçlarına aşağıda özellikleri verilen tellerden hangilerini temas ettirmelidir?
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu bir kontrollü deney sorusu. Kontrollü deneylerde, neyin etkisini araştırıyorsak sadece onu değiştiririz. Geri kalan her şeyi aynı tutarız ki deney sonucunu sadece o değiştirdiğimiz şeyin etkilediğinden emin olalım.
Adım 1: Hipotezi Anlayalım
Hipotezimiz ne diyor? “Ampulün parlaklığı iletkenin uzunluğuna bağlıdır.”
Bu demektir ki;
- Araştırdığımız şey (yani değiştireceğimiz şey): İletkenin uzunluğu. Bu bizim bağımsız değişkenimizdir.
- Gözlemleyeceğimiz sonuç: Ampulün parlaklığı. Bu da bizim bağımlı değişkenimizdir.
- Aynı tutmamız gerekenler: İletkenin uzunluğu dışındaki her şey! Yani telin yapıldığı madde (cinsi) ve telin kalınlığı aynı kalmalı. Bunlar da bizim kontrol edilen (sabit tutulan) değişkenlerimizdir.
Adım 2: Şıkları Bu Kurala Göre İnceleyelim
Şimdi iki devrede de kullanacağımız tellerin özelliklerini karşılaştıralım. Aradığımız şey: uzunlukları farklı, cinsi ve kalınlığı aynı olan bir tel çifti.
- A) K-L: 10 cm uzunluğunda ince bakır tel / M-N: 20 cm uzunluğunda ince bakır tel
Uzunluk: 10 cm ve 20 cm (Farklı – İstediğimiz gibi!)
Kalınlık: İkisi de ince (Aynı – İstediğimiz gibi!)
Cins: İkisi de bakır (Aynı – İstediğimiz gibi!)
Bu seçenek, hipotezi test etmek için mükemmel bir düzenek sunuyor. Sadece uzunluk farklı, diğer her şey aynı. - B) K-L: 10 cm uzunluğunda kalın bakır tel / M-N: 10 cm uzunluğunda ince bakır tel
Burada uzunluklar aynı ama kalınlıklar farklı. Bu düzenekle uzunluğun etkisini değil, kalınlığın etkisini test edebiliriz. Bu yüzden bu şık olmaz.
- C) K-L: 10 cm uzunluğunda kalın gümüş tel / M-N: 10 cm uzunluğunda kalın bakır tel
Burada uzunluk ve kalınlık aynı ama tellerin cinsi (gümüş ve bakır) farklı. Bu düzenekle uzunluğun etkisini değil, telin cinsinin etkisini test edebiliriz. Bu yüzden bu şık da olmaz.
- D) K-L: 10 cm uzunluğunda ince gümüş tel / M-N: 20 cm uzunluğunda ince demir tel
Burada hem uzunluklar (10 cm ve 20 cm) farklı hem de tellerin cinsi (gümüş ve demir) farklı. İki şeyi aynı anda değiştirirsek, ampul parlaklığındaki değişimin hangisinden kaynaklandığını bilemeyiz. Bu adil bir test olmaz. Bu yüzden bu şık da olmaz.
Adım 3: Sonuca Ulaşalım
Hipotezimizi doğru bir şekilde test etmek için sadece uzunluğu değiştirmemiz, diğer tüm özellikleri aynı tutmamız gerekiyor. Bu koşulu sağlayan tek seçenek A şıkkıdır.
Sonuç: Doğru cevap A şıkkıdır.
Umarım açıklamalarım faydalı olmuştur. Unutma, Fen Bilimleri deneyleri bir bulmaca gibidir ve kurallarını bildiğinde çözmesi çok keyifli olur! Başarılar dilerim!