6. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları Adım Adım Yayınları Sayfa 146

Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Gelin, kitaptaki bu güzel etkinliği birlikte adım adım çözelim ve maddenin gizemli dünyasını daha iyi anlayalım.

B. Bir bardak suya tuz atıldığında tuzu oluşturan tanecikler suyu oluşturan taneciklerin arasına girer. Bardağa dikkatle bakıldığında su ve tuz birbirinden ayırt edilemez. Bu deney sonucunda aşağıdaki hipotezlerden hangileri test edilebilir? Düşüncelerinizi sebepleriyle defterinize yazınız.

1. Madde boşluklu yapıdadır.
2. Maddeyi oluşturan tanecikler hareket hâlindedir.

Harika bir soru! Bu deneyi aklımızda canlandıralım. Bir bardak suyumuz var ve içine bir kaşık tuz atıp karıştırıyoruz. Bir süre sonra tuz gözden kayboluyor, sanki yok olmuş gibi. Ama tadına baktığımızda tuzun hala orada olduğunu anlıyoruz. Peki bu nasıl oluyor? İşte bu deney bize maddenin yapısıyla ilgili iki önemli sır veriyor.

Adım 1: Hipotez 1’i İnceleyelim – Madde boşluklu yapıdadır.

Tuz tanecikleri nereye gitti? Aslında yok olmadılar. Su taneciklerinin aralarında minicik, gözle göremediğimiz boşluklar vardır. Tıpkı bir kavanoza bilyeler doldurduktan sonra aralarına kum döktüğümüzde kumun bilyelerin arasındaki boşluklara dolması gibi, tuz tanecikleri de su taneciklerinin arasındaki bu boşluklara yerleşir. Eğer su tanecikleri arasında hiç boşluk olmasaydı, tuz tanecikleri bu boşluklara giremez ve suyun içinde çözünemezdi. Bu yüzden tuzun suda “kaybolması”, suyun, yani maddenin boşluklu bir yapıda olduğunu bize kanıtlar. Yani bu hipotezi test edebiliriz.

Adım 2: Hipotez 2’yi İnceleyelim – Maddeyi oluşturan tanecikler hareket hâlindedir.

Tuzu suya attığımızda, hiç karıştırmasak bile bir süre sonra tuzun yavaş yavaş suyun her yerine yayıldığını görürüz. Neden? Çünkü hem su tanecikleri hem de tuz tanecikleri sürekli olarak hareket hâlindedir (titreşim, öteleme gibi). Bu hareketleri sayesinde birbirlerine çarparak karışırlar ve tuz, bardağın içindeki suyun her yerine eşit şekilde dağılır. Bu olaya yayılma (difüzyon) diyoruz. Tanecikler hareket etmeseydi, tuz attığımız yerde öylece kalırdı. Yani bu hipotezi de test edebiliriz.

Sonuç:

Bu basit deneyle, maddenin hem boşluklu yapıda olduğunu (1. hipotez) hem de taneciklerinin sürekli hareket hâlinde olduğunu (2. hipotez) gözlemleyip test edebiliriz. Yani cevap, her iki hipotezin de test edilebileceğidir.

C. Aşağıda verilen numaralandırılmış özelliklerin maddenin hangi hâline ait olduğunu belirleyiniz. Özelliklerin başındaki numaraları uygun kutucuklara yazınız.

Şimdi de maddenin katı, sıvı ve gaz hâllerinin özelliklerini doğru kutulara yerleştirelim. Unutmayın, her maddenin taneciklerinin davranışları farklıdır!

Katı

Katı maddelerin tanecikleri birbirine çok yakındır, aralarındaki boşluk çok azdır ve yer değiştiremezler, sadece oldukları yerde titreşirler. Bu yüzden belirli bir şekilleri vardır.

• 2. Maddenin en düzenli hâlidir. (Tanecikler bir kristal gibi dizilmiştir.)
• 4. Tanecikleri arasındaki boşluk en azdır. (Birbirlerine sımsıkı tutunurlar.)
• 6. Tanecikleri yalnızca titreşim hareketi yapar. (Sadece oldukları yerde titrerler, gezemezler.)

Sıvı

Sıvı maddelerin tanecikleri birbirine yine yakındır ama katılar kadar değil. Birbirlerinin üzerinden kayarak yer değiştirebilirler. Bu yüzden konuldukları kabın şeklini alırlar.

• 5. Tanecikleri titreşim, öteleme ve dönme hareketi yapar. (Tanecikler hem titrer hem de birbiri üzerinden kayarak yer değiştirir.)
• 7. Kuvvet etkisiyle sıkıştırılamadığı kabul edilir. (Tanecikler arası boşluk az olduğu için katılar gibi sıvılar da sıkıştırılamaz.)

Gaz

Gaz maddelerin tanecikleri birbirinden çok uzaktır ve tamamen serbestçe, hızla hareket ederler. Bu yüzden hem bulundukları kabın şeklini alırlar hem de her yerine yayılırlar.

• 1. Kuvvet etkisiyle sıkıştırılabilir. (Tanecikler arası boşluk çok fazla olduğu için kolayca sıkıştırıp daha küçük bir hacme sığdırabiliriz.)
• 3. Maddenin en düzensiz hâlidir. (Tanecikler tamamen rastgele ve dağınık hareket eder.)
• 8. Boşluklu, tanecikli ve hareketli yapıdadır. (Bu özellik aslında maddenin tüm hâlleri için geçerli olsa da, en fazla boşluk ve en serbest hareket gaz hâlinde olduğu için bu özellik en iyi gazları tanımlar.)