6. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları Adım Adım Yayınları Sayfa 243

Merhaba sevgili öğrencilerim,

Bugün sizlerle birlikte Fen Bilimleri dersimizin “Ölçme ve Değerlendirme” bölümündeki soruları çözeceğiz. Bu sorular, elektrik devreleri ve iletkenlerin direnci gibi önemli konuları ne kadar anladığımızı görmemize yardımcı olacak. Haydi, hiç vakit kaybetmeden soruları adım adım inceleyip çözelim!

A. Aşağıda basit bir elektrik devresinin şeması verilmiştir. Bu elektrik devresinin test uçlarına şemanın altında verilen K, L ve M telleri temas ettirilerek ampul parlaklığı gözlemleniyor. Bu deneyde bağımlı değişken, bağımsız değişken ve kontrol edilen değişkenleri tabloya yazınız.

Sevgili çocuklar, bu tür deney sorularını çözerken önce değişkenlerin ne anlama geldiğini hatırlayalım:

• Bağımsız Değişken: Deneyde bizim bilerek değiştirdiğimiz şeydir. “Acaba bunu değiştirirsem sonuç nasıl etkilenir?” diye merak ettiğimiz özelliktir.
• Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkendeki değişikliğe bağlı olarak değişen, bizim gözlemlediğimiz veya ölçtüğümüz sonuçtur.
• Kontrol Edilen (Sabit Tutulan) Değişken: Deneyin sonucunu etkilememesi için deney boyunca hiç değiştirmediğimiz, sabit tuttuğumuz her şeydir.

Şimdi bu bilgilerle sorumuzu analiz edelim:

Adım 1: Deneyde ne yapılıyor?
Basit bir elektrik devresindeki test uçlarına sırasıyla K, L ve M tellerini bağlıyoruz. Bu tellerin özellikleri birbirinden farklı:

• K teli: 10 cm uzunluğunda, çok ince bakır tel
• L teli: 10 cm uzunluğunda, ince bakır tel
• M teli: 8 cm uzunluğunda, kalın bakır tel

Gördüğünüz gibi, deneyde sürekli olarak test uçlarına bağladığımız iletken teli değiştiriyoruz. Bazen uzunluğunu, bazen kalınlığını değiştirmiş oluyoruz.

Adım 2: Bağımsız değişkeni bulalım.
Deneyde bizim bilinçli olarak değiştirdiğimiz şey nedir? Tabii ki iletken telin özellikleri (uzunluğu, kalınlığı/kesit alanı). Bu yüzden bağımsız değişkenimiz budur.

Adım 3: Bağımlı değişkeni bulalım.
Peki, biz telin özelliklerini değiştirdiğimizde neyi gözlemliyoruz? Soruda açıkça “ampul parlaklığı gözlemleniyor” diyor. Demek ki telin özelliklerindeki değişime bağlı olarak ampulün parlaklığı da değişiyor. O halde bağımlı değişkenimiz ampul parlaklığıdır. Çünkü ampulün parlaklığı, kullandığımız tele bağlıdır.

Adım 4: Kontrol edilen değişkenleri bulalım.
Bu deneyi doğru bir şekilde yapabilmek için neleri sabit tutmalıyız? Her seferinde aynı devreyi kullanmalıyız. Yani devredeki pil (gerilim kaynağı) ve ampul hiç değişmemelidir. Eğer bunları da değiştirirsek, ampul parlaklığının telden mi yoksa pilden mi kaynaklandığını anlayamayız. Bu yüzden bunlar bizim kontrol edilen değişkenlerimizdir.

Sonuç:
Şimdi bulduklarımızı tabloya yerleştirelim.

Bağımlı Değişken: Ampul parlaklığı

Bağımsız Değişken: İletken telin özellikleri (uzunluğu, kalınlığı)

Kontrol Edilen Değişken: Pil (gerilim) ve ampul

B. Bir iletken tele aşağıdaki işlemler uygulanıyor.

K. Tel tam orta noktasından ikiye bölünüyor.
L. İkiye bölünen tel inceltiliyor.
M. Tel kıvrımlı hâle getiriliyor.
Telin elektriksel direncinde meydana gelen değişimlerle ilgili aşağıdaki grafikler çiziliyor. Buna göre grafiklerin yapılan hangi işlemler sonucunda çizildiğini aşağıdaki tabloda belirtiniz.

Harika bir soru daha! Bu soruyu çözmeden önce bir iletkenin direncinin nelere bağlı olduğunu hatırlamamız gerekiyor. Unutmayın çocuklar:

• Bir telin uzunluğu artarsa direnci de artar. (Uzun yolda elektronlar daha çok zorlanır.)
• Bir telin kalınlığı (kesit alanı) artarsa direnci azalır. (Geniş yolda elektronlar daha rahat geçer.)
• Telin cinsi de direncini etkiler ama burada telin cinsi değişmiyor.

Şimdi işlemleri ve grafikleri eşleştirelim.

Adım 1: İşlemlerin dirence etkisini analiz edelim.

• K İşlemi: Tel tam ortadan ikiye bölünüyor. Bu, telin uzunluğunun azaldığı anlamına gelir. Uzunluk azalırsa, direnç de azalır.
• L İşlemi: Tel inceltiliyor. Bu, telin kalınlığının (kesit alanının) azaldığı anlamına gelir. Kalınlık azalırsa, direnç artar.
• M İşlemi: Tel kıvrımlı hale getiriliyor. Telin şeklini değiştirmek, yani onu bükmek veya sarmal hale getirmek; onun ne uzunluğunu ne de kalınlığını değiştirir. Bu yüzden telin direnci değişmez.

Adım 2: Grafikleri yorumlayalım.
Grafiklerde dikey eksen direnci, yatay eksen ise yapılan işlemi/zamanı gösteriyor.

• Grafik I: Yatay bir çizgi var. Bu, direncin işlem boyunca sabit kaldığı, yani değişmediği anlamına gelir.
• Grafik II: Çizgi yukarı doğru gidiyor. Bu, direncin işlem sırasında arttığı anlamına gelir.
• Grafik III: Çizgi aşağı doğru gidiyor. Bu, direncin işlem sırasında azaldığı anlamına gelir.

Adım 3: İşlemlerle grafikleri eşleştirelim.

• Direnç Değişmez (Sabit Kalır) ➞ M İşlemi ➞ Grafik I
• Direnç Artar ➞ L İşlemi ➞ Grafik II
• Direnç Azalır ➞ K İşlemi ➞ Grafik III

Sonuç:
Bulduğumuz eşleştirmeleri tabloya yazalım.

Grafik I: M İşlemi

Grafik II: L İşlemi

Grafik III: K İşlemi

Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Konuları tekrar etmeyi unutmayın. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!