Merhaba sevgili 6. sınıf öğrencilerim!
Fen Bilimleri dersimizin “Ölçme ve Değerlendirme” bölümündeki bu güzel soruları birlikte analiz edip çözelim. Unutmayın, Fen Bilimleri etrafımızdaki dünyayı anlamaktır. Hadi başlayalım!
A. Aşağıdaki tabloda günlük yaşamda sesin maddelerde yayılması sonucu gerçekleşen olaylara örnekler verilmiştir. Bu olayların sesin maddenin hangi hâlinde yayılması sonucu gerçekleştiğini tabloda belirtiniz. Bazı olayların sesin birden fazla maddede yayılması sonucu gerçekleşebileceğini dikkate alınız.
Çocuklar, bu soruda sesin kulağımıza gelene kadar hangi ortamlardan (katı, sıvı, gaz) geçtiğini bulmamız isteniyor. Bazen ses sadece havadan (gaz) gelmez, duvarlardan (katı) veya sudan (sıvı) da geçebilir. Hadi her bir olayı tek tek inceleyelim.
- 1. Üst katta ağlayan bebeğin sesinin duyulması
Çözüm: Bebeğin sesi önce odasındaki havada (gaz) yayılır. Sonra bu ses, tavanı yani katı bir maddeyi (beton, parke vb.) aşarak bizim odamıza gelir. Bizim odamızdaki havada (gaz) yayılarak kulağımıza ulaşır. Dolayısıyla ses hem katı hem de gaz ortamda yayılmıştır.
- 2. Parkta oynayan çocuğun daldaki kuşun sesini duyması
Çözüm: Kuşun çıkardığı ses, daldan direkt olarak havada (gaz) yayılarak çocuğun kulağına gelir. Bu olayda ses sadece gaz ortamda yayılmıştır.
- 3. Okulun içindeki bir öğrencinin yıldırımın sesini duyması
Çözüm: Yıldırım düştüğünde oluşan gök gürültüsü sesi, önce dışarıdaki havada (gaz) yayılır. Sonra okulun duvarlarından ve camlarından (katı) geçerek içeri girer. İçerideki havada (gaz) yayılarak öğrencinin kulağına ulaşır. Yani ses hem gaz hem de katı ortamda yayılmıştır.
- 4. Kulağımızı masaya koyarak elimizi masanın altına vurduğumuzda oluşan sesi duymamız
Çözüm: Elimizle masaya vurduğumuzda oluşan ses, masanın yapıldığı katı madde (ahşap, metal vb.) içinde yayılarak doğrudan kulağımıza gelir. Bu durumda ses, en net şekilde katı ortamda yayılmıştır. (Aynı zamanda ses havada da yayılır ama deneyin amacı katıdaki yayılmayı göstermektir.)
- 5. Balinaların denizde birbirlerinin çıkardığı sesi işitebilmesi
Çözüm: Balinalar suyun içinde yaşarlar ve ses çıkararak iletişim kurarlar. Bu ses, suda (sıvı) yayılarak diğer balinalara ulaşır. Dolayısıyla ses sıvı ortamda yayılmıştır.
- 6. Teneffüste okul bahçesindeki öğrencinin derse giriş zilini sesini duyması
Çözüm: Okul zili çaldığında, sesi havada (gaz) yayılarak bahçedeki öğrencinin kulağına kadar gelir. Bu olayda ses gaz ortamda yayılmıştır.
- 7. Sınıf içerisinde öğretmenimizin sesini duyabilmemiz
Çözüm: Öğretmenimiz konuştuğunda, sesi sınıfın içindeki havada (gaz) yayılarak kulaklarımıza ulaşır. Ses burada gaz ortamda yayılmıştır.
- 8. Yan dairede bir matkapla duvar delinirken oluşan sesin duyulması
Çözüm: Matkabın sesi, önce delinen duvarda (katı) yayılır. Sonra bizim dairemizin duvarını da (katı) aşar. En son odamızdaki havada (gaz) yayılarak kulağımıza gelir. Bu yüzden ses hem katı hem de gaz ortamda yayılmıştır.
- 9. Denizin içindeki dalgıçların suyun üzerinde çalışan motorun çıkardığı sesi duyması
Çözüm: Motorun sesi önce havada (gaz) yayılır, sonra suyun yüzeyine çarparak suyun (sıvı) içine girer. Suyun içinde yayılarak dalgıcın kulağına ulaşır. Yani ses hem gaz hem de sıvı ortamda yayılmıştır.
Tablonun Doldurulmuş Hâli:
1. Olay: Katı, Gaz
2. Olay: Gaz
3. Olay: Katı, Gaz
4. Olay: Katı
5. Olay: Sıvı
6. Olay: Gaz
7. Olay: Gaz
8. Olay: Katı, Gaz
9. Olay: Sıvı, Gaz
B. Bir öğrenci aşağıda aşamalar hâlinde verilen deneyi yapıyor. Buna göre verilen soruların cevaplarını defterinize yazınız.
Gelin şimdi de bu güzel deneyi ve sorularını adım adım inceleyelim.
a. Öğrencinin bu deneyi yapma amacı nedir?
Çözüm:
Adım 1: Öğrenci deneye 1. aşamada sesi havada (gaz ortamı), 2. aşamada suda (sıvı ortamı) ve 3. aşamada masada (katı ortamı) dinleyerek yayılmasını gözlemliyor.
Adım 2: Bu üç farklı ortamı karşılaştırıyor.
Sonuç: Dolayısıyla, öğrencinin bu deneyi yapmaktaki amacı, sesin katı, sıvı ve gaz gibi farklı maddesel ortamlarda yayılıp yayılmadığını araştırmak ve sesin bu ortamlardaki yayılma şeklini karşılaştırmaktır.
b. Öğrenci deneyin hangi aşamasında ortaya çıkan sesi duya bilir?
Çözüm:
Adım 1: Soruda bir yazım hatası olabilir, muhtemelen “sesi en iyi nasıl duyabilir?” diye sorulmak istenmiştir. Çünkü öğrenci her üç aşamada da sesi duyar.
Adım 2: Ses, tanecikler aracılığıyla yayılan bir enerjidir. Maddenin tanecikleri birbirine ne kadar yakınsa, ses o kadar hızlı ve net yayılır.
Adım 3: Katı maddelerin tanecikleri en yakın, sıvılarınki biraz daha uzak, gazlarınki ise en uzaktır. Bu yüzden ses en iyi katılarda, sonra sıvılarda, en yavaş ise gazlarda yayılır.
Sonuç: Bu bilgiye göre, öğrenci sesi en net ve en güçlü bir şekilde 3. Aşamada (kulağını katı olan masaya dayadığında) duyar.
c. Deneyin 1, 2 ve 3. aşamalarında ses, hangi ortam veya ortamlarda yayılarak öğrenci tarafından işitilir? Aşağıdaki tabloyu doldurunuz.
Çözüm:
Hadi sesin izlediği yolu her aşama için bulalım.
- 1. Aşama: İki metal kaşık havada birbirine vuruluyor. Ses, kaşıklardan çıkıp sadece hava (gaz) ortamında yayılarak öğrencinin kulağına geliyor.
- 2. Aşama: Kaşık, su dolu cam kâsenin içinde tabanına vuruluyor. Ses, önce suda (sıvı), sonra cam kâsede (katı) ve en son odadaki havada (gaz) yayılarak kulağa ulaşıyor. Yani ses; sıvı, katı ve gaz ortamlarından geçiyor.
- 3. Aşama: Kulağını masaya dayamışken kâseye vuruyor. Ses, cam kâseden (katı) ve masadan (katı) geçerek doğrudan kulağına ulaşıyor. Bu, sesin katıdaki en net yayılma yoludur. (Aynı anda havadan da bir miktar ses gelir ama deneyin odak noktası katıdaki yayılmadır.)
Tablonun Doldurulmuş Hâli:
Sesin Yayıldığı Ortam
1. Aşama: Gaz (Hava)
2. Aşama: Sıvı (Su), Katı (Cam kâse), Gaz (Hava)
3. Aşama: Katı (Cam kâse ve masa)
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Aklınıza takılan bir şey olursa sormaktan çekinmeyin. İyi çalışmalar dilerim!