Merhaba sevgili öğrencim,
Harika bir hazırlık sayfası! 4. Üniteye başlamadan önce eski bilgilerimizi şöyle bir tazeleyelim. Gel, bu soruları birlikte adım adım, kolayca anlayacağın bir şekilde çözelim.
1. Soru: Bir maddeye ait fiziksel hâlleri, verilen uygun tanecik modelleri ile eşleştiriniz.
Haydi maddelerin hâllerini ve o minicik taneciklerin nasıl durduğunu gösteren modelleri eşleştirelim. Bu konu, maddenin en temel özelliklerini anlamamızı sağlar.
Adım 1: Önce tanecik modellerini dikkatlice inceleyelim.
- Birinci kaptaki (turuncu tanecikler) tanecikler çok düzenli, sıkı sıkıya bir arada duruyor ve belirli bir şekilleri var. Bu, maddenin en düzenli hâli olan katı hâlin modelidir.
- İkinci kaptaki (mavi tanecikler) tanecikler birbirine yakın ama düzensiz bir şekilde duruyorlar. Kabın alt kısmının şeklini almışlar. Bu, akışkan olan sıvı hâlin modelidir.
- Üçüncü kaptaki (yeşil tanecikler) tanecikler ise birbirinden çok uzakta ve kabın her yerine dağılmış durumda. Bu da serbestçe hareket eden gaz hâlinin modelidir. Bu durumda boş olan kutucuğa “Gaz” yazmalıyız.
Adım 2: Şimdi doğru eşleştirmeyi yapalım.
- Katı → Birinci kaptaki turuncu tanecikli model.
- Sıvı → İkinci kaptaki mavi tanecikli model.
- Gaz (Boş kutucuğa yazılacak) → Üçüncü kaptaki yeşil tanecikli model.
2. Soru: Maddeyi oluşturan taneciklerin hareket durumunu, aşağıda verilen kelimeleri kullanarak uygun bir şekilde eşleştiriniz.
Maddenin tanecikleri asla yerinde durmaz, sürekli hareket hâlindedir! Ama bu hareketin türü, maddenin hâline göre değişir. Gel bakalım nasıl değişiyormuş.
Adım 1: Maddenin hâllerini ve hareket türlerini hatırlayalım.
- Katı tanecikler, sanki birbirlerine görünmez yaylarla bağlı gibidir. Oldukları yerden ayrılamazlar ama sürekli oldukları yerde minik minik sallanırlar. Bu harekete titreşim hareketi diyoruz.
- Sıvı tanecikler, hem titreşirler hem de birbirlerinin üzerinden kayarak yer değiştirirler. Bu kayma hareketine öteleme hareketi denir.
- Gaz tanecikler ise tamamen serbesttir. Hem titreşirler, hem öteleme yaparlar (yani bir yerden bir yere hızla giderler) hem de kendi etraflarında fırıl fırıl dönerler. Buna da dönme hareketi diyoruz.
Adım 2: Soruda bizden tek bir hareketle eşleştirmemiz istenmiş. O yüzden her hâl için en belirgin olan hareket türünü seçeceğiz.
- Katı → Titreşim
- Sıvı → Öteleme (Birbirleri üzerinden kaymaları en karakteristik özellikleridir.)
- Gaz (Boş kutucuğa yazılacak) → Dönme (Gaz tanecikleri çok serbest olduğu için dönme hareketi de yapabilirler.)
3. Soru: Aşağıdaki kavramlarla ilgili bildiklerinizi bir cümle ile açıklayınız.
Fen bilimlerinde sıkça kullandığımız iki önemli kavram var burada. Onları kısaca ve anlaşılır bir şekilde tanımlayalım.
Hacim: Bir maddenin ya da cismin boşlukta kapladığı yerin miktarıdır.
(Yani bir nesnenin ne kadar büyük olduğunu, ne kadar yer tuttuğunu ifade eder. Mesela bir silginin hacmi, bir kitaptan daha küçüktür.)
Yoğunluk: Bir maddenin birim hacminin kütlesidir; yani maddenin taneciklerinin ne kadar “sıkışık” veya “yoğun” olduğunun bir ölçüsüdür.
(Aynı büyüklükteki bir pamuk topunu ve bir demir bilyeyi düşün, demir bilye çok daha ağırdır değil mi? İşte bunun sebebi demirin yoğunluğunun pamuktan çok daha fazla olmasıdır.)
4. Soru: Aşağıda verilen karışımlardan hangisinin eleme, hangisinin süzme ve hangisinin mıknatısla ayırma yöntemi kullanılarak ayrıştırılabileceğini kutucuklara yazınız.
Karışımları ayırmak için maddelerin farklı özelliklerinden faydalanırız. Bu bir dedektiflik oyunu gibi! Bakalım bu karışımları ayırmak için hangi özellikleri kullanacağız.
Adım 1: Karışımları ve ayırma yöntemlerini analiz edelim.
- Demir tozu ile toz şeker karışımı: Bu karışımda demir, mıknatıs tarafından çekilebilen bir maddedir. Şeker ise mıknatıstan etkilenmez. Bu çok önemli bir ipucu! Bu yüzden bu karışımı ayırmak için en uygun yöntem mıknatısla ayırma yöntemidir. Mıknatısı karışıma yaklaştırdığımızda demir tozları mıknatısa yapışır ve geriye sadece şeker kalır.
- Çakıl ile kum karışımı: Burada iki farklı boyutta katı madde var. Çakıl taneleri büyük, kum taneleri ise çok daha küçüktür. Farklı büyüklükteki katı maddeleri birbirinden ayırmak için en iyi yol eleme yöntemidir. Bir elek kullandığımızda küçük kum taneleri eleğin deliklerinden geçerken, büyük çakıl taşları eleğin üzerinde kalır.
- İçinde iri ve küçük tanecikli çay yaprağı bulunan çay karışımı: Bu ifadeyi, demlenmiş bir çay olarak düşünelim. Yani katı çay yaprakları suyun (sıvı) içinde bulunuyor. Bir katıyı, içinde çözünmediği bir sıvıdan ayırmak için süzme yöntemini kullanırız. Evde annemizin çayı süzerken kullandığı süzgeç tam olarak bu işi yapar. Süzgeç, çay yapraklarını tutarken sıvının (çayın) akıp gitmesini sağlar.
Adım 2: Sonuçları kutucuklara yazalım.
- Demir tozu ile toz şeker karışımı → Mıknatısla ayırma
- Çakıl ile kum karışımı → Eleme
- İçinde … çay yaprağı bulunan çay karışımı → Süzme
Umarım açıklamalarım faydalı olmuştur. Anlamadığın bir yer olursa hiç çekinmeden tekrar sorabilirsin. İyi çalışmalar dilerim!