Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Bugün sizlerle birlikte çok keyifli bir etkinlik yapacağız. “Madde Etiketleri” etkinliği ile maddelerin hâllerini ve taneciklerinin özelliklerini daha iyi anlayacağız. Önümüzdeki malzemeleri ve etiketleri kullanarak tabloyu dolduracağız. Hazırsanız, haydi başlayalım!
Öncelikle elimizdeki etiketlerin ne anlama geldiğini bir hatırlayalım:
- 1. Sıkıştırılabilir: Üzerine kuvvet uygulandığında hacmi küçülebilen maddeler.
- 2. Sıkıştırılamaz: Üzerine kuvvet uygulandığında hacmi küçülmeyen maddeler.
- 3. Akışkandır: Bulunduğu zeminde yayılabilen, bir kaptan diğerine dökülebilen maddeler.
- 4. Akışkan değildir: Kendi başına yayılmayan, dökülemeyen maddeler.
- 5. Tanecikleri titreşim hareketi yapar: Maddenin tüm hâllerinde taneciklerin yaptığı ortak hareket. Oldukları yerde titrerler.
- 6. Belirli bir şekli vardır: Nereye koyarsak koyalım şekli değişmeyen maddeler.
- 7. Belirli bir hacmi vardır: Kapladığı yerin (hacminin) sabit olduğu maddeler.
- 8. Tanecikleri dönme ve öteleme hareketi yapar: Taneciklerin birbiri üzerinden kayarak yer değiştirmesi (öteleme) ve kendi etrafında dönmesi.
Şimdi malzemelerimizi tek tek inceleyerek onlara uygun etiketleri yapıştıralım ve tablomuzu dolduralım.
Soru: Görseldeki malzemeleri (Kalem, Metal kaşık, Su, İçi hava dolu balon, Süt) inceleyerek uygun etiket numaralarını bulunuz ve maddenin hâlini belirleyiniz.
Çözüm:
Adım 1: Katı Maddeleri İnceleyelim (Kalem ve Metal Kaşık)
Sevgili çocuklar, kalem ve metal kaşık birer katı maddedir. Şimdi bu maddelerin özelliklerini düşünelim:
- Kalemi veya kaşığı elimizle sıkıştırmaya çalıştığımızda hacmi küçülür mü? Hayır. O zaman onlar için 2 numaralı “Sıkıştırılamaz” etiketini kullanmalıyız.
- Masaya bıraktığımızda akıp giderler mi? Tabii ki hayır. Bu yüzden 4 numaralı “Akışkan değildir” etiketi de uygun.
- Katı maddelerin tanecikleri sadece oldukları yerde titrerler. Bu nedenle 5 numaralı “Tanecikleri titreşim hareketi yapar” etiketini seçiyoruz.
- Kalemin veya kaşığın kendine ait bir şekli var, değil mi? Bardağın içine koysak da şekli değişmez. O zaman 6 numaralı “Belirli bir şekli vardır” etiketi de onlara ait.
- Katıların kapladığı yer, yani hacimleri de bellidir. Bu da bizi 7 numaralı “Belirli bir hacmi vardır” etiketine götürür.
Sonuç olarak Kalem ve Metal kaşık için kullanacağımız etiketler: 2, 4, 5, 6, 7
Adım 2: Sıvı Maddeleri İnceleyelim (Su ve Süt)
Şimdi de su ve süte bakalım. Bu maddeler sıvı hâldedir. Sıvıların özelliklerini hatırlayalım:
- Sıvılar da katılar gibi sıkıştırılamaz kabul edilir. Bu yüzden 2 numaralı “Sıkıştırılamaz” etiketini alıyoruz.
- Suyu yere döktüğümüzde ne olur? Akar, yayılır. Yani akışkandır. O zaman 3 numaralı “Akışkandır” etiketi tam onlara göre.
- Sıvıların tanecikleri hem titreşir hem de birbiri üzerinden kayarak yer değiştirir (öteleme ve dönme hareketi). Bu durumda hem 5 numaralı “Tanecikleri titreşim hareketi yapar” hem de 8 numaralı “Tanecikleri dönme ve öteleme hareketi yapar” etiketlerini kullanmalıyız.
- Peki sıvıların belirli bir şekli var mıdır? Hayır, konuldukları kabın şeklini alırlar. O yüzden 6 numaralı etiket uygun değil.
- Ama bir bardak su, sürahiye de dökülse yine bir bardak sudur. Yani hacmi değişmez. O zaman 7 numaralı “Belirli bir hacmi vardır” etiketi de sıvılar için geçerlidir.
Sonuç olarak Su ve Süt için kullanacağımız etiketler: 2, 3, 5, 7, 8
Adım 3: Gaz Maddeyi İnceleyelim (İçi hava dolu balon)
Son olarak içi hava dolu balonumuz var. Balonun içindeki hava, maddenin gaz hâlidir. Haydi gazların özelliklerini düşünelim:
- Balonu elimizle sıktığımızda kolayca küçülür, değil mi? Demek ki gazlar sıkıştırılabilir. O zaman 1 numaralı “Sıkıştırılabilir” etiketini seçiyoruz.
- Balonun ağzını açarsak içindeki hava odaya yayılır, yani akar. Gazlar da akışkandır. Bu yüzden 3 numaralı “Akışkandır” etiketini de almalıyız.
- Gaz tanecikleri çok hareketlidir. Hem titreşirler hem de serbestçe dönme ve öteleme hareketi yaparlar. Tıpkı sıvılar gibi 5 ve 8 numaralı etiketler gazlar için de geçerlidir.
- Gazların belirli bir şekli veya hacmi yoktur. Bulundukları kabı tamamen doldururlar. Bu yüzden 6 ve 7 numaralı etiketleri kullanamayız.
Sonuç olarak İçi hava dolu balon (Hava) için kullanacağımız etiketler: 1, 3, 5, 8
Tablonun Doldurulmuş Hâli
Malzemeler: Kalem
Yapıştırılan Etiket Numaraları: 2, 4, 5, 6, 7
Maddenin Hâli: Katı
Malzemeler: Metal kaşık
Yapıştırılan Etiket Numaraları: 2, 4, 5, 6, 7
Maddenin Hâli: Katı
Malzemeler: Su
Yapıştırılan Etiket Numaraları: 2, 3, 5, 7, 8
Maddenin Hâli: Sıvı
Malzemeler: Süt
Yapıştırılan Etiket Numaraları: 2, 3, 5, 7, 8
Maddenin Hâli: Sıvı
Malzemeler: İçi hava dolu balon
Yapıştırılan Etiket Numaraları: 1, 3, 5, 8
Maddenin Hâli: Gaz
Değerlendirme
Bu etkinliğimiz sayesinde maddeleri hâllerine göre nasıl sınıflandıracağımızı çok güzel bir şekilde gördük. Etiketleri kullanarak anladık ki:
- Katı maddelerinbelirli bir şekli ve hacmi vardır, sıkıştırılamazlar ve akışkan değillerdir. Tanecikleri sadece titreşim hareketi yapar.
- Sıvı maddelerinbelirli bir hacmi vardır ama
belirli bir şekilleri yoktur. Sıkıştırılamazlar ve akışkandırlar. Tanecikleri titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapar. - Gaz maddelerin ise
belirli bir şekilleri ve hacimleri yoktur. Sıkıştırılabilirler ve akışkandırlar. Tanecikleri titreşim, dönme ve öteleme hareketi yaparak serbestçe hareket eder.
Gördüğünüz gibi, maddelerin taneciklerinin yaptığı hareketler ve aralarındaki boşluklar, onların katı, sıvı veya gaz olmasını sağlıyor. Harika bir iş çıkardınız, tebrik ederim!