5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 2.Kitap Sayfa 57

Harika bir soru! Ben de sizin 5. Sınıf Fen Bilimleri öğretmeniniz olarak bu konuyu pekiştirmenize yardımcı olayım. Görseldeki “Pekiştirme İstasyonu-1” bölümünü adım adım, sanki sınıftaymışız gibi birlikte çözelim.

PEKİŞTİRME İSTASYONU-1

“Maddenin Hâllerinin Tanecikli Yapısını Modelleyelim” ve “Maddeler Şırıngalarda” etkinlikleri ile ilgili almış olduğumuz notları inceleyelim. Bu etkinliklerde ulaştığımız sonuçları karşılaştıralım. Maddelerin sıkıştırılabilme durumunu ve madde taneciklerinin hareketlerini açıklayalım.

Merhaba sevgili öğrencilerim! Haydi bakalım, bu etkinliği birlikte yapalım ve öğrendiklerimizi pekiştirelim. Derslerde yaptığımız iki güzel etkinliği hatırlayarak başlayacağız.

Adım 1: Etkinlikleri ve Sonuçlarını Hatırlayalım

Öncelikle, notlarımıza baktığımızda iki önemli etkinlik görüyoruz. Bu etkinliklerde neler öğrenmiştik, bir hatırlayalım:

• “Maddenin Hâllerinin Tanecikli Yapısını Modelleyelim” Etkinliği:
  Bu etkinlikte kendimizi birer tanecik gibi düşünmüştük, hatırladınız mı?
  • Katı hâldeyken, omuz omuza durup sadece olduğumuz yerde sallanmıştık. Yani sadece titreşim hareketi yapabilmiştik.
  • Sıvı hâle geçince, biraz daha rahatlayıp birbirimizin üzerinden kayarak yer değiştirmiştik. Yani titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapmıştık.
  • Gaz hâline geçtiğimizde ise hepimiz sınıfın içinde serbestçe koşturmuştuk! Taneciklerimiz birbirinden çok uzaktı ve hareketimiz çok daha hızlıydı.
• “Maddeler Şırıngalarda” Etkinliği:
  Bu deneyde ise bir şırınganın içine önce hava (gaz), sonra su (sıvı) doldurmuş ve pistonu itmeye çalışmıştık.
  • Havanın olduğu şırınganın pistonunu kolayca itebildiğimizi yani havayı sıkıştırabildiğimizi görmüştük.
  • Ama su dolu şırınganın pistonu neredeyse hiç oynamamıştı. Yani sıvıların ve katıların sıkıştırılamaz sonucuna varmıştık.

Adım 2: Sonuçları Karşılaştıralım ve Açıklayalım

Peki, bu iki etkinlik bize ne anlatıyor? İşte bu iki sonucu birleştirdiğimizde her şey yerli yerine oturuyor. Haydi maddelerin hâllerine göre sıkıştırılma durumlarını ve tanecik hareketlerini karşılaştıralım:

• Katı Maddeler:

  Tanecikleri birbirine çok yakın ve aralarında neredeyse hiç boşluk yok. Bu yüzden sadece titreşim hareketi yapabiliyorlar. Tanecikler arasında boşluk olmadığı için de katıları sıkıştıramıyoruz. Tıpkı sıramızın, kitabımızın sıkıştırılamadığı gibi!

• Sıvı Maddeler:

  Tanecikleri yine birbirine yakın ama katılar kadar düzenli değil. Aralarındaki boşluk çok az. Bu yüzden birbirleri üzerinden kayarak titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapabilirler. Bu onlara akışkanlık özelliği verir. Ama tanecikler arasındaki boşluk çok az olduğu için sıvıları da neredeyse hiç sıkıştıramayız. Şırıngadaki su deneyi bunu bize göstermişti.

• Gaz Maddeler:

  İşte en önemli fark burada! Gaz tanecikleri birbirinden çok uzakta ve aralarında çok fazla boşluk var. Bu yüzden özgürce hareket edip titreşim, dönme ve öteleme yaparlar ve bulundukları kabın her yerini doldururlar. Aralarındaki bu büyük boşluklar sayesinde, şırıngadaki havayı sıkıştırdığımız gibi, gazları kolayca sıkıştırabiliriz!

Sonuç

Kısacası, bir maddenin sıkıştırılıp sıkıştırılamayacağı, tanecikleri arasındaki boşluk miktarına bağlıdır. Gazların tanecikleri arasında çok boşluk olduğu için sıkıştırılabilirler, ancak katı ve sıvıların tanecikleri arasında yok denecek kadar az boşluk olduğu için sıkıştırılamazlar. Taneciklerin hareket türleri de (titreşim, dönme, öteleme) maddenin hâlini ve akışkan olup olmadığını belirler. İşte bu kadar basit!