Harika bir etkinlik! Merhaba sevgili öğrencim, bu deneyi ve soruları birlikte inceleyip cevaplayalım. Bu etkinlik, maddelerin hâlleri ve sıkıştırılabilme özellikleri hakkında bize çok güzel bilgiler veriyor. Hadi başlayalım!
a) Hangi şırıngadaki madde sıkıştırılabildi?
Bu soruyu cevaplamak için deneyi aklımızda canlandıralım. Üç şırıngamız vardı ve her birinin ucunu parmağımızla kapatıp pistonu itmeye çalışmıştık.
- A şırıngası (Taş): İçinde katı madde olan taşı sıkıştırmaya çalıştığımızda pistonun hiç hareket etmediğini görürüz.
- B şırıngası (Su): İçinde sıvı olan suyu sıkıştırmaya çalıştığımızda da pistonun yine hareket etmediğini fark ederiz.
- C şırıngası (Hava): İçinde gaz olan havayı sıkıştırmaya çalıştığımızda ise pistonun bir miktar ilerlediğini, yani havanın hacminin küçüldüğünü gözlemleriz.
Sonuç olarak, sadece C şırıngasındaki hava sıkıştırılabilmiştir.
b) A, B ve C şırıngalarındaki maddeler hangi hâldedir?
Bu soruda şırıngaların içindeki maddelerin fiziksel hâllerini belirtmemiz isteniyor. Bu oldukça kolay, değil mi?
- A şırıngasındaki küçük taş parçası, maddenin katı hâlidir.
- B şırıngasındaki su, maddenin sıvı hâlidir.
- C şırıngasındaki hava ise maddenin gaz hâlidir.
c) Maddelerin sıkıştırılabilme durumu ile madde taneciklerinin birbirine yakınlık durumu arasındaki ilişkiyi açıklayalım.
Bu soru, deneyimizin en önemli sonucunu soruyor. Yani “Neden bazı maddeler sıkışırken bazıları sıkışmıyor?” sorusunun cevabını arıyoruz. Bunu adımlar halinde açıklayalım.
Adım 1: Maddeleri oluşturan minicik tanecikler olduğunu hatırlayalım. Bu taneciklerin arasındaki boşluk, maddenin hâline göre değişir. Gaz hâldeki maddelerin (hava gibi) tanecikleri arasında çok fazla boşluk bulunur. Bu tanecikler birbirinden bağımsız ve dağınık hareket eder. C şırıngasındaki pistonu ittiğimizde, bu boşlukları azaltarak tanecikleri birbirine yaklaştırırız. İşte bu yüzden gazlar sıkıştırılabilir.
Adım 2: Katı (taş gibi) ve sıvı (su gibi) maddelerin tanecikleri ise birbirine çok yakındır. Aralarındaki boşluk neredeyse yok denecek kadar azdır. Bu yüzden A ve B şırıngalarındaki pistonları ittiğimizde, tanecikleri daha fazla birbirine yaklaştıramayız. Çünkü zaten dip dibeler! Bu nedenle katılar ve sıvılar sıkıştırılamaz kabul edilir.
Kısacası, bir maddenin tanecikleri arasındaki boşluk ne kadar fazla ise o madde o kadar kolay sıkıştırılabilir. Tanecikler arasındaki boşluk ne kadar az ise o maddeyi sıkıştırmak o kadar zordur (hatta imkansızdır).