5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 2.Kitap Sayfa 55

Merhaba sevgili öğrencim!

Harika bir etkinlik bu! Maddenin gözle göremediğimiz o minicik taneciklerden oluştuğunu pinpon topları gibi basit bir malzemeyle canlandıracağız. Bu deney, maddenin katı, sıvı ve gaz hâllerinin birbirinden neden farklı olduğunu anlamamıza çok yardımcı olacak. Haydi gel, bu etkinliği birlikte analiz edelim ve soruları cevaplayalım.

Önce, 1, 2 ve 3 numaralı kutulara ne çizmemiz gerektiğini bir konuşalım. Çünkü “Değerlendirme” soruları bu çizimlerle ilgili.

• 1 Numaralı Kutu (Katı Model): Etkinlikte bize ne denmişti? “Pinpon toplarını şeffaf saklama kabının içerisine aralarında boşluk çok az olacak şekilde yerleştirelim.” Bu, maddenin katı hâlini temsil ediyor. Tanecikler birbirine çok yakın, sıkı sıkıya bağlı ve belirli bir düzen içindedir. Bu yüzden bu kutuya, birbirine değen, aralarında neredeyse hiç boşluk olmayan, düzenli bir şekilde dizilmiş yuvarlaklar (pinpon topları) çizmelisin. Tıpkı bir kışlada sıraya girmiş askerler gibi!
• 2 Numaralı Kutu (Sıvı Model): Sonra ne yapmıştık? “Saklama kabı içerisindeki pinpon toplarından bir kısmını çıkaralım.” Artık daha az topumuz var. Bu da maddenin sıvı hâlini temsil ediyor. Sıvıların tanecikleri arasında biraz boşluk vardır ve düzenli değillerdir, birbirlerinin üzerinden kayabilirler. Bu kutuya, tanecikleri yine birbirine yakın ama dağınık, kabın alt kısmını dolduracak şekilde çizmelisin.
• 3 Numaralı Kutu (Gaz Model): En son adımda ise “büyük bir kısmını çıkaralım” deniyor. Neredeyse hiç top kalmadı! Bu da maddenin gaz hâli. Gazların tanecikleri arasında çok büyük boşluklar vardır ve serbestçe hareket ederler. Bu kutuya, birbirinden çok uzakta, kabın her yerine dağılmış birkaç tane yuvarlak çizmelisin. Sanki odanın içinde serbestçe uçuşuyorlarmış gibi!

Şimdi bu çizimleri aklımızda tutarak değerlendirme sorularını cevaplayalım.

a. Katı, sıvı ve gaz maddeleri temsil eden modellemelerimizde benzerlik ve farklılıklar nelerdir?

Bu modelleri karşılaştırdığımızda hem ortak hem de farklı yönleri olduğunu görüyoruz.

Adım 1: Benzerlikleri Bulalım

Tek bir temel benzerlik var aslında ve bu en önemlisi: Her üç model de (yani katı, sıvı ve gaz da) taneciklerden oluşur. Bizim deneyimizde bu tanecikler pinpon toplarıydı. Yani doğadaki bütün maddeler, hangi hâlde olurlarsa olsunlar, tanecikli bir yapıya sahiptir.

Adım 2: Farklılıkları Bulalım

Farklılıklar ise oldukça fazla. Bunları şöyle sıralayabiliriz:

• Tanecikler Arası Boşluk: En belirgin fark budur. Katı modelde tanecikler arası boşluk yok denecek kadar azdır. Sıvı modelde boşluk katıya göre daha fazladır. Gaz modelde ise boşluk en fazladır.
• Taneciklerin Düzeni: Katı modelde tanecikler düzenli bir şekilde sıralanmıştır. Ancak sıvı ve gaz modellerde tanecikler tamamen düzensizdir ve serbestçe dolaşırlar.
• Taneciklerin Hareketi: Katı modeldeki tanecikler sadece oldukları yerde titreşim hareketi yapabilir. Sıvı modeldeki tanecikler hem titreşir hem de birbirleri üzerinden kayarak öteleme hareketi yapar. Gaz modeldeki tanecikler ise hem titreşim ve öteleme yapar hem de serbestçe her yöne dönme hareketi yapabilir.

b. Maddelerin tanecikleri hareketli midir? Yazalım.

Kesinlikle EVET! Etkinliğimizdeki en önemli keşiflerden biri de bu.

Adım 1: Katıların Hareketini Düşünelim

Pinpon toplarıyla tamamen dolu olan katı modelimizi salladığımızda, toplar yerlerinden ayrılamadı ama oldukları yerde kımıldadılar, yani titreştiler. İşte katı maddelerin tanecikleri de böyledir, yer değiştiremezler ama sürekli titreşim hareketi yaparlar. Dışarıdan bakınca duruyor gibi görünen masanın tanecikleri bile şu an titreşiyor!

Adım 2: Sıvıların ve Gazların Hareketini Düşünelim

Sıvı modelimizi (2. kutu) salladığımızda toplar birbirinin üzerinden kayarak yer değiştirdi. Gaz modelimizi (3. kutu) salladığımızda ise toplar kabın içinde hızla her yere çarparak uçuştu. Bu da bize sıvı ve gaz taneciklerinin öteleme (yer değiştirme) hareketi yaptığını gösterir.

Sonuç: Kısacası, tüm maddelerin tanecikleri sürekli hareket hâlindedir! Sadece bu hareketin türü ve hızı, maddenin katı, sıvı veya gaz olmasına göre değişir.

c. Yapısını çizdiğimiz 1, 2 ve 3 numaralı modellere günlük yaşamdan örnekler verelim.

Elbette, çevremiz bu modellere uygun örneklerle dolu!

• Model 1 (Katı Madde) İçin Örnekler: Tanecikleri sıkı ve düzenli olan maddelerdir.

  Örnekler: Kalem, silgi, masa, sandalye, taş, buz, demir bir çivi.

• Model 2 (Sıvı Madde) İçin Örnekler: Tanecikleri arasında biraz boşluk olan ve akışkan olan maddelerdir.

  Örnekler: Su, süt, meyve suyu, zeytinyağı, kolonya.

• Model 3 (Gaz Madde) İçin Örnekler: Tanecikleri arasında çok fazla boşluk olan ve bulundukları ortamın her yerine yayılan maddelerdir.

  Örnekler: Soluduğumuz hava, su buharı, parfümlerden veya deodorantlardan çıkan koku, ocağımızda yanan doğal gaz.

Umarım bu açıklamalar konuyu daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Unutma, Fen Bilimleri dersi çevremizdeki dünyayı anlamanın en eğlenceli yoludur! Başarılar dilerim