Merhaba sevgili 4. sınıf öğrencileri! Ben sizin Fen Bilimleri öğretmeniniz. Bugün yanınızda getirdiğiniz harika soruları birlikte çözeceğiz. Hazırsanız başlayalım mı?
—
Görsel 3.4: Kuvvetin yavaşlatıcı etkisi
Durağa yaklaşan otobüs şoförü frene basarak otobüsün yavaşlamasını ya da durmasını sağlar. Gemilerin yavaşlaması için pervaneler ters yönde döndürülür. Hızla kapanmak üzere olan bir kapıyı, hareketinin tersi yönünde çekersek ya da itersek kapının hızının yavaşlamasını ya da tamamen durmasını sağlayabiliriz (Görsel 3.4).
Siz de kuvvetin yavaşlatıcı etkisine örnekler bulunuz.
—
Kuvvetin Yön Değiştirici Etkisi
Hareket halindeki bir cisme, hareket yönünden farklı bir yönde kuvvet uygulanırsa cisim yön değiştirerek uyguladığımız kuvvet yönünde hareket edebilir. Otomobil sürücüleri direksiyonu çevirerek otomobili istedikleri yönde hareket ettirebilir. Bisikletin pedalına basıldığında pedala bir kuvvet uygulanır. Tekerleği döndüren, kuvvetin döndürme etkisidir. Bisiklet hareket halindeyken gidona uyguladığımız döndürme kuvvetiyle bisikletin hareket yönünü değiştirebiliriz.
Vidayı sıkıştırırken veya gevşetirken, pet şişenin kapağını açarken veya kapatırken kuvvetin yön değiştirici etkisinden faydalanırız. Benzer şekilde tenis raketine çarparak geri dönen topa da kuvvetin yön değiştirici etkisi uygulanmıştır (Görsel 3.5).
Siz de kuvvetin yön değiştirici etkisine örnekler bulunuz.
—
Görsel 3.5: Kuvvetin yön değiştirici etkisi
—
Bu sayfada verilen bilgiler, kuvvetin iki farklı etkisini anlatıyor. Birincisi, cisimleri yavaşlatma veya durdurma etkisi. İkincisi ise cisimlerin hareket yönünü değiştirme etkisi. Bu etkileri daha iyi anlamak için görseller ve örnekler verilmiş.
Şimdi gelelim bu sayfadaki sorulara!
—
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi kuvvetin yavaşlatıcı etkisine örnektir?
a) Vidayı çevirerek yerine oturtmak
b) Frene basarak arabanın yavaşlamasını sağlamak
c) Gidonu çevirerek bisikletin yönünü değiştirmek
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için kuvvetin hangi etkisini aradığımızı iyi anlamalıyız. Soruda bizden “kuvvetin yavaşlatıcı etkisi” isteniyor.
Adım 1: Seçenekleri tek tek inceleyelim.
Adım 2: a) şıkkında “Vidayı çevirerek yerine oturtmak” deniyor. Vidayı çevirirken biz aslında kuvvet uygulayarak onun dönme hareketini sağlıyoruz ve bu da bir yön değiştirme veya döndürme etkisidir. Bu, yavaşlatıcı etki değil.
Adım 3: b) şıkkında “Frene basarak arabanın yavaşlamasını sağlamak” deniyor. Frene bastığımızda araba yavaşlar, yani hızı azalır. Bu da kuvvetin cisimleri yavaşlatma etkisidir.
Adım 4: c) şıkkında “Gidonu çevirerek bisikletin yönünü değiştirmek” deniyor. Gidonu çevirerek bisikletin gittiği yönü değiştiririz. Bu da kuvvetin yön değiştirici etkisidir.
Sonuç: Bu durumda kuvvetin yavaşlatıcı etkisine en uygun örnek b şıkkıdır.
Cevap: b) Frene basarak arabanın yavaşlamasını sağlamak
—
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi kuvvetin yön değiştirici etkisine örnektir?
a) Otobüsün durağa yaklaşırken yavaşlaması
b) Pet şişenin kapağını açmak için çevirmek
c) Futbol topuna vurarak durdurmak
Çözüm:
Bu soruda da bizden “kuvvetin yön değiştirici etkisi” isteniyor. Yani bir cismin hareket yönünü değiştiren bir kuvvet arıyoruz.
Adım 1: Seçenekleri dikkatlice okuyalım.
Adım 2: a) şıkkında “Otobüsün durağa yaklaşırken yavaşlaması” diyor. Otobüsün yavaşlaması, kuvvetin yavaşlatıcı etkisidir. Bu bizim aradığımız şey değil.
Adım 3: b) şıkkında “Pet şişenin kapağını açmak için çevirmek” deniyor. Kapağı çevirdiğimizde, kapağın döndürme hareketini sağlıyoruz. Bu döndürme hareketi, kapağın yönünü değiştirerek açılmasını veya kapanmasını sağlar. Metinde de bu örneğe benzer olarak “pet şişenin kapağını açarken veya kapatırken kuvvetin yön değiştirici etkisinden faydalanırız” deniyor. Bu nedenle bu şık kuvvetin yön değiştirici etkisine örnektir.
Adım 4: c) şıkkında “Futbol topuna vurarak durdurmak” deniyor. Topu durdurmak, topun hareketini yavaşlatmak veya tamamen durdurmak anlamına gelir. Bu da kuvvetin yavaşlatıcı etkisidir.
Sonuç: Kuvvetin yön değiştirici etkisine en uygun örnek b şıkkıdır.
Cevap: b) Pet şişenin kapağını açmak için çevirmek
—
Soru 3
Aşağıdaki durumların hangisinde kuvvetin hem yavaşlatıcı hem de yön değiştirici etkisi gözlemlenir?
a) Bir topu havaya atmak
b) Kaleci topu yakalayıp ileri atmak
c) Bir oyuncunun rakibinden topu kapması
Çözüm:
Bu soru biraz daha dikkatli düşünmemizi gerektiriyor. Bizden hem yavaşlatıcı hem de yön değiştirici etkiyi bir arada gösteren bir durum bulmamız isteniyor.
Adım 1: Seçenekleri tek tek inceleyerek, her birinde hangi kuvvet etkilerinin olduğunu bulalım.
Adım 2: a) şıkkında “Bir topu havaya atmak”. Topu havaya attığımızda, topun ilk başta bir hareketi vardır. Yerçekimi kuvveti topu yavaşlatır ve bir süre sonra durdurur, sonra da aşağı doğru çeker. Burada daha çok yavaşlatıcı etki (yerçekimi) ve sonra yön değiştirme (tekrar aşağı gelmesi) var. Ancak tek başına topu atmak, topun kendi hareketini başlatmakla ilgilidir. Soruda “hem yavaşlatıcı hem de yön değiştirici etkisi gözlemlenir” deniyor. Sadece atma eylemi tek başına bu iki etkiyi birden net olarak göstermeyebilir.
Adım 3: b) şıkkında “Kaleci topu yakalayıp ileri atmak”. Şimdi bu durumu ikiye ayıralım:
- Kalecinin topu yakalaması: Gelen topun hızlı bir hareketi vardır. Kaleci topu yakaladığında, topa zıt yönde bir kuvvet uygulayarak onu yavaşlatır ve durdurur. Bu, yavaşlatıcı etkidir.
- Kalecinin topu ileri atması: Kaleci topu yakaladıktan sonra, topa tekrar kuvvet uygulayarak onu ileri doğru fırlatır. Bu, topun hareket yönünü değiştirerek ona yeni bir hareket kazandırır. Bu da yön değiştirici etkidir.
Dolayısıyla, kalecinin topu yakalayıp ileri atması durumunda hem topun yavaşlatılması (yavaşlatıcı etki) hem de topun yeni bir yönde hareket ettirilmesi (yön değiştirici etki) gözlemlenir.
Adım 4: c) şıkkında “Bir oyuncunun rakibinden topu kapması”. Topu kapmak genellikle topun yönünü değiştirmek veya topu durdurmak anlamına gelir. Eğer rakibin elinden topu alıyorsak, topun hareket yönünü değiştirebiliriz. Eğer top yerde duruyorsa ve onu alıyorsak, zaten hareket etmiyordur. Bu durum daha çok yön değiştirici etki veya durdurma etkisi olabilir ama her zaman yavaşlatıcı etkiyi içermeyebilir.
Sonuç: En net şekilde hem yavaşlatıcı hem de yön değiştirici etkiyi bir arada gösteren durum b şıkkıdır.
Cevap: b) Kaleci topu yakalayıp ileri atmak
—
Umarım bu çözümlerimiz anlaşılır olmuştur. Unutmayın, fen bilimleri dersi eğlenceli ve keşfedilmeyi bekleyen pek çok bilgiyle dolu! Sorularınız olursa çekinmeden sorun. Hepinize iyi çalışmalar!