Harika bir çalışma! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Şimdi hep birlikte bu “Bölüm Sonu İstasyonu” etkinliğindeki soruları adım adım çözeceğiz. Hazırsanız, başlayalım!
1. Aşağıdaki hâl değişimi ile ilgili ifadelere ait kutulara uygun kavramları yazalım.
Bu soruda bize hâl değişimlerinin tanımları verilmiş ve bizden bu olayların adlarını bulmamız isteniyor. Hadi teker teker inceleyelim.
Sıvının her yerinde gerçekleşen buharlaşma olayıdır.
Çözüm: Sevgili çocuklar, buharlaşma sıvının yüzeyinde olur. Ama eğer bir sıvı, örneğin tenceredeki su, hem yüzeyinden hem de içinden, yani her yerinden baloncuklar çıkararak gaz haline geçiyorsa bu olaya biz KAYNAMA deriz. Ocağın altını açtığımızda suyun fokur fokur kaynaması tam olarak budur.
Doğru Cevap: KAYNAMA
Havadaki su buharının sıvı hâle geçmesini sağlayan olaydır.
Çözüm: Havanın içinde göremediğimiz su buharı bulunur. Bu gaz halindeki su, soğuk bir yüzeye çarptığında (mesela soğuk bir içeceğin bardağının dışı gibi) tekrar sıvı hale, yani su damlacıklarına dönüşür. Gaz bir maddenin sıvı hale geçmesine YOĞUŞMA (veya yoğunlaşma) adını veririz.
Doğru Cevap: YOĞUŞMA
Buzdolabının buzluk kısmına konulan suda meydana gelen hâl değişimi olayıdır.
Çözüm: Bu çok kolay, değil mi? Suyu buzluğa koyduğumuzda ne olur? Tabii ki donar ve katı hale, yani buza dönüşür. Sıvı bir maddenin ısı vererek katı hale geçmesi olayına DONMA diyoruz.
Doğru Cevap: DONMA
Buzluk bölümünden çıkan dondurmanın sıvı hâle geçmesi olayıdır.
Çözüm: Sıcak bir yaz gününde dondurmamızı hızlı yemezsek ne olur? Hemen akmaya başlar. Yani katı haldeki dondurma, çevreden ısı alarak sıvı hale geçer. Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hale geçmesine de ERİME deriz.
Doğru Cevap: ERİME
2. Aşağıdaki kutularda hâl değişimi ile ilgili günlük hayattan bazı örnekler verilmiştir. Bu örneklere göre aşağıdaki soruları cevaplayalım.
Şimdi de günlük hayattaki örnekleri inceleyip hâl değişimlerini ısı alma veya ısı verme durumuna göre gruplandıracağız.
a. Kaç numaralı kutulardaki olaylar ısı alarak gerçekleşmiştir?
Çözüm: Çocuklar, bir maddenin daha düzensiz bir hale geçmesi için (katıdan sıvıya, sıvıdan gaza veya katıdan gaza) dışarıdan enerji, yani ısı alması gerekir. Tıpkı buzu eritmek için güneşe koymak veya suyu kaynatmak için ocağa koymak gibi. Şimdi örneklere bu gözle bakalım:
- 1. Gölün donması: Sıvıdan katıya geçiyor, bu olay ısı vererek olur.
- 2. Naftalinin süblimleşmesi: Katıdan doğrudan gaza geçiyor, bu olay ısı alarak olur.
- 3. Camda buz (kırağı) olması: Gaz halindeki su buharı doğrudan katıya geçiyor, bu olay ısı vererek olur.
- 4. Çaydanlıktan buhar çıkması: Sıvı sudan gaz hale geçiyor, bu olay ısı alarak olur.
- 5. Kolonyanın serinletmesi: Kolonya elimizden ısıyı alarak buharlaşır ve bu yüzden elimiz serinler. Yani ısı alarak olur.
- 6. Tereyağının sıvılaşması (erimesi): Katı tereyağı tavadan ısı alarak erir. Yani ısı alarak olur.
Sonuç: 2, 4, 5 ve 6 numaralı olaylar ısı alarak gerçekleşir.
b. Kaç numaralı kutulardaki olaylar ısı vererek gerçekleşmiştir?
Çözüm: Bu soruda da tam tersini düşüneceğiz. Bir maddenin daha düzenli bir hale geçmesi için (gazdan sıvıya, sıvıdan katıya veya gazdan katıya) etrafına ısı vermesi gerekir. Kışın kar yağarken havanın biraz yumuşaması bundandır, çünkü su buharı kar tanelerine dönüşürken dışarıya ısı verir.
- 1. Gölün donması: Sıvı su, buz olurken dışarıya ısısını verir.
- 3. Camda buz (kırağı) olması: Havadaki su buharı, cama çarpıp aniden donarken dışarıya ısısını verir.
Sonuç: 1 ve 3 numaralı olaylar ısı vererek gerçekleşir.
c. Kaç numaralı kutulardaki olaylar, katı maddenin ısı alarak doğrudan gaz hâline geçmesine örnektir?
Çözüm: Bu çok özel bir hâl değişimidir. Katı bir maddenin hiç sıvı olmadan, puf diye doğrudan gaz haline geçmesine biz süblimleşme diyoruz. Şimdi kutucuklarda süblimleşme örneğini arayalım.
Adım 1: Kutucukları tek tek inceliyoruz.
Adım 2: 2 numaralı kutucukta “Kışlık kıyafetlerin arasına konulan naftalinin bir süre sonra süblimleşmesi” yazıyor. Naftalin katı bir maddedir ve zamanla eriyip etrafı ıslatmaz, doğrudan gaz haline geçerek o keskin kokusunu yayar ve yavaş yavaş yok olur. Bu, süblimleşmenin en güzel örneklerinden biridir.
Sonuç: Bu olaya örnek olan kutucuk 2 numaralı kutucuktur.