Merhaba sevgili öğrencilerim! Sosyal bilgiler dersimiz için hazırladığım bu etkinlikte, Türk-İslam devletlerinde yetişmiş birbirinden değerli bilim insanlarını ve onların yaptıkları çalışmaları yakından tanıyacağız. Hazırsanız, bilgileri okuyup soruları cevaplamaya başlayalım!
Türk-İslam devletlerinde birçok önemli bilim insanı yetişti. Bu kişiler ve çalışmaları hakkında verilen aşağıdaki bilgileri okuyunuz.
el-Harezmî (780-850)
Matematik, coğrafya, astronomi ve tarih alanlarında çalışmalarda bulundu. Matematik alanındaki kitapları, Avrupa bilimini etkiledi. Cebir alanında yaptığı çalışmalardan dolayı “Cebrin Atası” lakabı ile tanındı. Yazdığı cebir kitabı XVI. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinde ders kitabı olarak okutuldu.
el-Harezmî, aritmetik alanına önemli katkılarda bulundu. “0” rakamını aritmetiğe kazandırarak Avrupalıların Hint sayı sistemine geçmelerini sağladı.
Astronomi alanında Ay, Güneş, Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn’ün hareketlerini gösteren bir kitap yazdı. Bu kitap, Arapça yazılan astronomi kitaplarının ilkidir. Yazdığı coğrafya kitabı, şehirlerin ve okyanusların konumları, çeşitli boylam daireleri hakkında önemli bilgiler içerir.
el-Harezmî’nin temsili resmi
Fârâbî (870-950)
Birçok alanda eser vermesine rağmen özellikle felsefe ve mantık alanında yaptığı çalışmalarla bilim dünyasında çığır açtı. Aristo’nun “Organon” isimli mantık kitabı başta olmak üzere birçok kitabını Arapçaya çevirdi. Eserlerinin öneminden dolayı kendisine “İkinci Üstat” anlamına gelen “Muallim-i Sânî” denilmiştir. Aristo ise ilk üstattır.
Fârâbî, bilimleri beş kategoriye ayırdı. Bunların ilki dil; ikincisi mantık; üçüncüsü aritmetik, geometri, optik, astronomi, musiki gibi alanlardan oluşan uygulamalı bilimler; dördüncüsü doğa bilimleri ve ilahiyat; beşincisi ise siyaset, fıkıh ve kelamdı.
Fârâbî’nin eserleri, XI. yüzyıldan itibaren Latinceye çevrilmeye başlandı. Bu çeviriler birçok Avrupalı ve Müslüman bilim insanının gelişimini olumlu etkiledi.
Fârâbî’nin temsili resmi
İbn-i Sînâ (980-1037)
Galen ve Hipokrat’la birlikte tıbbın üç üstadından biri olarak kabul edildi. Fizik, felsefe, astronomi, mantık, matematik ve daha birçok alanda önemli çalışmalar yaptı. Çoğu felsefe ve tıp alanında olmak üzere yaklaşık 200 kitap ve 450 makale yazdı. Avrupa bilim çevrelerinde Avicenna (Avisenna) olarak da tanınan İbn-i Sînâ’nın birçok eseri başta Latince olmak üzere çeşitli dillere çevrildi.
İbn-i Sînâ’nın en önemli iki eseri “Kitabü’ş-Şifa” (İyileşme Kitabı) ve “el-Kanun Fi’t-Tıb”dır (Tıp Kanunu). “Kitabü’ş-Şifa” Latinceye çevrildi ve uzun süre Avrupa’da ders kitabı ve kaynak kitap olarak kullanıldı. 14 ciltlik bir tıp ansiklopedisi olan “el-Kanun Fi’t-Tıb” hem Doğu hem Batı üniversitelerinde uzun süre tıp alanının ana kaynağı olarak okutuldu.
İbn-i Sînâ’nın temsili resmi
Etkinlik Zamanı
Aşağıya İbn-i Sînâ’nın bilim dünyası için önemini belirten bir slogan yazınız.
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
159
—
SORU 1:
Metinde verilen bilgilere göre el-Harezmî’nin “Cebrin Atası” olarak anılmasının sebebi nedir?
Çözüm:
Bu sorunun cevabını bulmak için metinde el-Harezmî ile ilgili bölümü dikkatlice okumalıyız.
Adım 1: Metinde “el-Harezmî” başlığını buluyoruz.
Adım 2: Bu başlığın altındaki ilk paragrafı okuyoruz. Paragrafta şöyle deniyor: “Matematik alanındaki kitapları, Avrupa bilimini etkiledi. Cebir alanında yaptığı çalışmalardan dolayı “Cebrin Atası” lakabı ile tanındı.”
Adım 3: Bu cümleden de anlıyoruz ki, el-Harezmî’nin cebir alanında yaptığı çalışmalar nedeniyle ona bu lakap verilmiş.
Sonuç:
el-Harezmî’nin “Cebrin Atası” olarak anılmasının sebebi, cebir alanında yaptığı önemli çalışmalar ve bu alandaki kitaplarının Avrupa’daki bilimi etkilemesidir.
—
SORU 2:
Fârâbî’nin “Muallim-i Sânî” olarak adlandırılmasının nedeni nedir?
Çözüm:
Bu sorunun cevabını da metinde Fârâbî ile ilgili bölümü okuyarak bulacağız.
Adım 1: Metinde “Fârâbî” başlığını buluyoruz.
Adım 2: Bu başlığın altındaki ilk paragrafı dikkatlice okuyoruz. Orada şöyle bir bilgi yer alıyor: “Eserlerinin öneminden dolayı kendisine “İkinci Üstat” anlamına gelen “Muallim-i Sânî” denilmiştir.”
Adım 3: Bu bilgiye göre, Fârâbî’ye “Muallim-i Sânî” denmesinin sebebi, onun eserlerinin çok önemli olması ve bu lakabın “İkinci Üstat” anlamına gelmesidir. Metinde ayrıca Aristo’nun da “ilk üstat” olduğu belirtiliyor.
Sonuç:
Fârâbî’nin “Muallim-i Sânî” olarak adlandırılmasının nedeni, eserlerinin büyük önem taşıması ve bu lakabın Arapça’da “İkinci Üstat” anlamına gelmesidir.
—
SORU 3:
İbn-i Sînâ’nın en önemli iki eseri hangileridir?
Çözüm:
Şimdi de İbn-i Sînâ ile ilgili bölümü inceleyerek bu sorunun cevabını bulalım.
Adım 1: Metinde “İbn-i Sînâ” başlığını buluyoruz.
Adım 2: Bu başlığın altındaki son paragrafı okuyoruz. Paragrafta şöyle bir cümle var: “İbn-i Sînâ’nın en önemli iki eseri “Kitabü’ş-Şifa” (İyileşme Kitabı) ve “el-Kanun Fi’t-Tıb”dır (Tıp Kanunu).”
Adım 3: Bu cümlede İbn-i Sînâ’nın en önemli iki eserinin isimleri açıkça belirtilmiş.
Sonuç:
İbn-i Sînâ’nın en önemli iki eseri şunlardır:
a) Kitabü’ş-Şifa (İyileşme Kitabı)
b) el-Kanun Fi’t-Tıb (Tıp Kanunu)
—
SORU 4:
Verilen metne göre, el-Harezmî’nin “0” rakamını aritmetiğe kazandırması neyi sağlamıştır?
Çözüm:
Bu sorunun cevabını da el-Harezmî ile ilgili bölümde bulacağız.
Adım 1: Metinde el-Harezmî ile ilgili bölümü açıyoruz.
Adım 2: “el-Harezmî, aritmetik alanına önemli katkılarda bulundu. “0” rakamını aritmetiğe kazandırarak Avrupalıların Hint sayı sistemine geçmelerini sağladı.” cümlesini okuyoruz.
Adım 3: Bu cümleden de anlaşılacağı gibi, “0” rakamının aritmetiğe kazandırılması, Avrupalıların Hint sayı sistemini kullanmalarını sağlamış.
Sonuç:
el-Harezmî’nin “0” rakamını aritmetiğe kazandırması, Avrupalıların Hint sayı sistemine geçmelerini sağlamıştır.
—
SORU 5:
Fârâbî’nin bilimleri beş kategoriye ayırdığı belirtilmiştir. Bu kategorilerden ilk ikisi hangileridir?
Çözüm:
Şimdi de Fârâbî’nin bilimleri nasıl sınıflandırdığını anlatan kısma bakıyoruz.
Adım 1: Metinde Fârâbî ile ilgili kısımda, bilimleri ayırdığı bölümü buluyoruz.
Adım 2: Okuduğumuzda şöyle bir cümle görüyoruz: “Fârâbî, bilimleri beş kategoriye ayırdı. Bunların ilki dil; ikincisi mantık; üçüncüsü aritmetik, geometri, optik, astronomi, musiki gibi alanlardan oluşan uygulamalı bilimler; dördüncüsü doğa bilimleri ve ilahiyat; beşincisi ise siyaset, fıkıh ve kelamdı.”
Adım 3: Bu cümlede ilk iki kategori açıkça belirtilmiş.
Sonuç:
Fârâbî’nin bilimleri ayırdığı beş kategoriden ilk ikisi şunlardır:
a) Dil
b) Mantık
—
SORU 6:
İbn-i Sînâ’nın eserlerinin Avrupa’da hangi dilde çevrildiği ve hangi üniversitelerde ders kitabı olarak kullanıldığı hakkında bilgi veriniz.
Çözüm:
Bu sorunun cevabını da İbn-i Sînâ ile ilgili bölümden bulacağız.
Adım 1: Metinde İbn-i Sînâ ile ilgili kısma dönüyoruz.
Adım 2: “Avrupa bilim çevrelerinde Avicenna (Avisenna) olarak da tanınan İbn-i Sînâ’nın birçok eseri başta Latince olmak üzere çeşitli dillere çevrildi.” cümlesini okuyoruz. Bu cümleden eserlerinin özellikle Latinceye çevrildiğini öğreniyoruz.
Adım 3: Devamında ise şöyle bir bilgi yer alıyor: “Avrupa’da ders kitabı ve kaynak kitap olarak kullanıldı. 14 ciltlik bir tıp ansiklopedisi olan “el-Kanun Fi’t-Tıb” hem Doğu hem Batı üniversitelerinde uzun süre tıp alanının ana kaynağı olarak okutuldu.” Bu cümleden de eserlerinin Avrupa’daki üniversitelerde ders kitabı olarak kullanıldığını anlıyoruz.
Sonuç:
İbn-i Sînâ’nın eserleri başta Latince olmak üzere çeşitli dillere çevrilmiş ve Avrupa’daki üniversitelerde ders kitabı olarak kullanılmıştır. Özellikle “el-Kanun Fi’t-Tıb” adlı eseri, Batı üniversitelerinde uzun süre tıp alanının ana kaynağı olarak okutulmuştur.
Umarım bu açıklamalar, sizlerin konuyu daha iyi anlamasına yardımcı olmuştur. Aklınıza takılan herhangi bir şey olursa çekinmeden sorabilirsiniz!