Soru 9: 6. sınıf öğrencileri özdeş devre elemanlarını kullanarak yukarıdaki tabloda belirtildiği gibi kontrollü bir deney yapmak istiyor. Buna göre öğrenciler aşağıdakilerden hangisi gibi bir devre düzeneği hazırlamalıdır?
Merhaba sevgili öğrencim, fen bilimleri dersimizin en önemli konularından biri olan “Deney Düzenekleri ve Değişkenler” konusunu birlikte inceleyelim. Bu tip sorularda tabloyu doğru okumak çözümün yarısıdır. Hadi adım adım gidelim.
Adım 1: Değişkenleri Anlayalım
Tablo bize deneyin kurallarını söylüyor. Gel bu terimlerin ne anlama geldiğini hatırlayalım:
- Bağımsız Değişken: Bizim değiştirdiğimiz, sonucunu merak ettiğimiz özelliktir. Tabloda “Telin uzunluğu” olarak verilmiş. Demek ki seçeceğimiz iki düzenekte tellerin uzunlukları (l, 2l, 3l gibi) birbirinden farklı olmalı.
- Bağımlı Değişken: Bizim yaptığımız değişikliğe bağlı olarak değişen sonuçtur. Burada “Ampulün parlaklığı”. Yani telin boyu değişince parlaklık nasıl değişecek onu gözlemleyeceğiz.
- Sabit Tutulan (Kontrol) Değişken: Deneyin sonucunun güvenilir olması için hiç dokunmadığımız, aynen bıraktığımız özelliklerdir. Tabloda; pil sayısı, ampul sayısı, iletkenin kesit alanı (kalınlığı – S) ve cinsi sabit tutulmalı denmiş. Yani iki devrede de bunlar birebir aynı olmalı.
Adım 2: Şıkları İnceleyelim
Şimdi dedektif gibi şıklardaki devreleri inceleyip, yukarıdaki kurallara uyanı bulalım. Aradığımız şey: Sadece telin uzunluğu farklı olacak, diğer her şey (pil, ampul, tel kalınlığı S) aynı olacak.
- A Seçeneği:
1. Devre: 1 pil, 1 ampul, tel kalınlığı S, tel uzunluğu 2l.
2. Devre: 1 pil, 1 ampul, tel kalınlığı S, tel uzunluğu 3l.
Yorum: Piller aynı, ampuller aynı, tel kalınlıkları (S) aynı. Sadece uzunluklar (2l ve 3l) farklı. Bu tam da aradığımız düzenek! - B Seçeneği:
1. Devre: Tel uzunluğu 2l.
2. Devre: Tel uzunluğu 2l.
Yorum: Burada her şey tıpatıp aynı. Uzunluk değişmemiş. Bu bir deney olmaz, çünkü karşılaştıracak bir fark yok. - C Seçeneği:
1. Devre: 2 pil var, tel uzunluğu 2l.
2. Devre: 1 pil var, tel uzunluğu 2l.
Yorum: Burada hem pil sayıları farklı hem de tel uzunlukları aynı. Biz uzunluğun farklı olmasını istiyorduk. Ayrıca pil sayısı sabit kalmalıydı. Bu şık hatalı. - D Seçeneği:
1. Devre: Tel kalınlığı S, uzunluk l.
2. Devre: Tel kalınlığı 3S, uzunluk 2l.
Yorum: Burada hem uzunluk değişmiş hem de telin kalınlığı (S ve 3S) değişmiş. Bir deneyde aynı anda iki şeyi değiştirirsek, sonucun hangisinden kaynaklandığını bilemeyiz. Kalınlığın (S) aynı kalması gerekiyordu.
Sonuç:
Tablodaki isteğe uygun olarak; pil sayısı, ampul sayısı ve telin kalınlığının (S) aynı kaldığı, ancak bağımsız değişken olan telin uzunluğunun değiştirildiği tek seçenek A seçeneğidir.
Doğru cevap A seçeneğidir.