Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle fen bilimleri dersinin en keyifli konularından biri olan “Elektrik İletimi” üzerine harika bir etkinlik inceleyeceğiz. Bu sayfada gördüğümüz etkinlik, hangi maddelerin elektriği ilettiğini (iletken), hangilerinin iletmediğini (yalıtkan) anlamamızı sağlayan bir deney düzeneğidir.
Hazırsan, laboratuvar önlüğümüzü giymiş gibi hayal edelim ve soruları adım adım, bir dedektif titizliğiyle çözelim.
ETKİNLİK 1: Tabloyu Doldurma
Burada bizden, kurulan basit elektrik devresinin test uçlarına çeşitli maddeleri dokundurmamız ve ampulün yanıp yanmadığını gözlemlememiz isteniyor. Hadi maddeleri tek tek inceleyelim ve tabloyu zihnimizde dolduralım:
- Bakır tel:
Bakır bir metaldir. Metaller elektriği çok iyi iletirler. Bu yüzden test uçlarına bakır tel değdirdiğimizde devre tamamlanır.
Sonuç:Ampul yandı. - Kağıt:
Kağıt, ağaçtan elde edilen bir malzemedir ve elektriği iletmez. Yani yalıtkan bir maddedir.
Sonuç:Ampul yanmadı. - Çivi:
Çiviler genellikle demir veya çelikten yapılır. Bunlar metaldir ve metaller elektriği iletir.
Sonuç:Ampul yandı. - Seramik:
Seramik tabaklar veya fincanlar yalıtkandır. Elektrik hatlarında bile yalıtım için seramik kullanılır.
Sonuç:Ampul yanmadı. - Kibrit çöpü:
Kibrit çöpü tahtadır (ahşap). Kuru tahta elektriği iletmeyen yalıtkan bir maddedir.
Sonuç:Ampul yanmadı. - İki ucu açılmış kurşun kalem:
İşte bu şaşırtmacalı bir madde! Kurşun kalemin dışı tahta olsa da, içindeki o siyah kısım (grafit) elektriği ileten özel bir maddedir. İki ucu da açık olduğu için elektrik bir uçtan girip diğerinden çıkabilir.
Sonuç:Ampul yandı. - Plastik çubuk:
Kabloların dışını neden plastikle kaplarız? Çünkü plastik elektriği iletmez ve bizi korur. Yani plastikten elektrik geçmez.
Sonuç:Ampul yanmadı. - Su (Saf su olarak kabul ediyoruz):
Bu deneylerde genellikle “Su” dendiğinde saf su kastedilir. Saf su elektriği iletmez (veya ampulü yakacak kadar iyi iletmez). Ancak içine başka maddeler girince durum değişir.
Sonuç:Ampul yanmadı. - Tuzlu su çözeltisi:
Suya tuz atıp karıştırdığımızda, suyun yapısı elektriği taşıyabilecek hale gelir. Tuzlu su çok iyi bir iletkendir.
Sonuç:Ampul yandı. - Şekerli su çözeltisi:
Şeker suda çözünür ama elektriği taşıyacak tanecikler oluşturmaz. Bu yüzden şekerli su elektriği iletmez.
Sonuç:Ampul yanmadı.
Tablomuzu bu bilgilerle doldurduğumuza göre, sayfanın altındaki “Sonuca Varalım” kısmındaki soruları cevaplayalım.
Soru 1: Her madde elektrik enerjisini iletti mi? Bu durumu nasıl anladınız?
Çözüm:
Hayır, deneyimizde kullandığımız her madde elektrik enerjisini iletmedi.
Adım 1: Bunu anlamak için gözlem aracımız olan “ampule” baktık.
Adım 2: Eğer madde elektriği iletiyorsa devre tamamlandı ve ampul ışık verdi (yandı).
Adım 3: Eğer madde elektriği iletmiyorsa elektrik akımı geçemedi ve ampul ışık vermedi (yanmadı). Yani ampulün yanıp yanmaması bize maddenin elektriği iletip iletmediğini gösterdi.
Soru 2: Elektrik enerjisini ileten maddeleri ve iletmeyen maddeleri siz nasıl adlandırırsınız?
Çözüm:
Bilim insanları olarak bu maddeleri iki temel gruba ayırırız:
1. İletken Maddeler: Elektrik enerjisinin üzerinden geçmesine izin veren maddelere denir. (Örnek: Bakır tel, çivi, tuzlu su, kurşun kalem ucu).
2. Yalıtkan Maddeler: Elektrik enerjisinin üzerinden geçmesine izin vermeyen maddelere denir. (Örnek: Plastik, kağıt, tahta, saf su, şekerli su).
Umarım bu deney analizi ile konu kafanda iyice netleşmiştir. Bir sonraki derste görüşmek üzere, başarılar dilerim!