Merhaba sevgili öğrencim, ben Fen Bilimleri öğretmeninim. Bugün seninle birlikte 7. Ünite sonundaki “Elektrik Devreleri” konulu değerlendirme sorularını adım adım inceleyip çözeceğiz. Bu soruları çözerken konuyu da tekrar etmiş olacağız. Hazırsan kağıdını kalemini al, başlayalım!
A. Kısa Cevaplı Sorular
Bu bölümde bizden tanımlar ve açıklamalar istenmiş. Gel, bunları tek tek hatırlayalım.
1. Elektriksel iletken ve elektriksel yalıtkan madde nedir? Bu maddelere örnekler veriniz.
Elektrik enerjisinin üzerinden geçmesine izin veren maddelere iletken madde denir. Elektrik enerjisinin geçişine izin vermeyen maddelere ise yalıtkan madde denir.
- İletkenlere örnek: Bakır, demir, gümüş, altın, alüminyum, tuzlu su, limonlu su.
- Yalıtkanlara örnek: Plastik, tahta, cam, porselen, saf su, hava, kauçuk.
Unutma: Metaller genellikle iyi iletkendir, ametaller ise genellikle yalıtkandır.
2. Direnç nedir, hangi birimle ifade edilir?
Maddelerin elektrik enerjisinin geçişine karşı gösterdiği zorluğa elektriksel direnç denir. Tıpkı suyun dar bir borudan geçerken zorlanması gibi, elektrik de maddeden geçerken bir zorlukla karşılaşır.
Direncin birimi Ohm‘dur ve kısaca “Ω” (omega) sembolü ile gösterilir.
3. Bir iletken telin direnci nelere bağlıdır?
Bir iletkenin direnci üç temel özelliğe bağlıdır. Bunu bir otoyol gibi düşünebilirsin; yol ne kadar uzun ve darsa trafik o kadar zor ilerler.
- İletkenin Boyuna: Tel uzadıkça direnç artar (Doğru orantılı).
- İletkenin Dik Kesit Alanına (Kalınlığına): Tel kalınlaştıkça direnç azalır (Ters orantılı).
- İletkenin Cinsine: Maddenin yapısına göre direnç değişir (Örneğin bakırın direnci demirden farklıdır).
4. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığını artırmak için neler yapılabilir?
Ampulün daha parlak yanması için devreden geçen akımı artırmamız gerekir. Bunun için iki yol izleyebiliriz:
- Direnci Azaltmak: Devredeki iletken telin boyunu kısaltabiliriz veya daha kalın bir tel kullanabiliriz. Böylece elektrik daha rahat geçer.
- Enerjiyi Artırmak: Devreye seri olarak fazladan pil ekleyebiliriz.
5. Bir elektrik ampulünün yapısı nasıldır? Kısaca açıklayınız.
Ampul, elektrik enerjisini ışık enerjisine çeviren bir araçtır. Dışında cam bir fanus bulunur. İçinde ise havası alınmış ortamda, erime noktası çok yüksek olan ve direnci büyük bir metalden (genellikle tungsten) yapılmış kıvrımlı ince bir tel vardır. Bu tele flaman denir. Elektrik bu telden geçerken tel ısınır (akkor hale gelir) ve etrafa ışık yayar.
B. Boşluk Doldurma
Şimdi yukarıdaki kutucuklarda verilen kelimeleri (reosta, dik kesiti, Ohm, gümüş, direnç, bakır) uygun yerlere yerleştirelim.
1. İletkenlerin elektrik enerjisine karşı gösterdiği zorluğa ……………………………… denir.
Çözüm: Tanım gereği bu zorluğa direnç denir.
Cümle: İletkenlerin elektrik enerjisine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir.
2. Bir devrede direnç ……………………………… adlı aletle değiştirilebilir.
Çözüm: Direnci değiştirmeye yarayan ayarlı dirençlere reosta denir.
Cümle: Bir devrede direnç reosta adlı aletle değiştirilebilir.
3. Altın ve ……………………………… en iyi elektriksel iletkenlerdendir.
Çözüm: Metaller arasında en iyi iletkenler gümüş ve altındır. Kutucuklarda “gümüş” var.
Cümle: Altın ve gümüş en iyi elektriksel iletkenlerdendir.
4. İletken madde olarak genellikle ……………………………… tel kullanılır.
Çözüm: Evlerimizdeki kablolarda hem iyi iletken olduğu hem de gümüşe göre daha ucuz olduğu için bakır tercih edilir.
Cümle: İletken madde olarak genellikle bakır tel kullanılır.
5. Direnç, iletkenin boyu ile doğru, ……………………………… ile ters orantılıdır.
Çözüm: Tel ne kadar kalınsa (yani dik kesit alanı büyükse) direnç o kadar az olur.
Cümle: Direnç, iletkenin boyu ile doğru, dik kesiti ile ters orantılıdır.
C. Doğru-Yanlış Sorular
Verilen ifadeleri dikkatlice okuyup doğru olanlara “D”, yanlış olanlara “Y” diyeceğiz.
1. Direnç, maddenin cinsine bağlıdır.
Çözüm: Evet, her maddenin atomik yapısı farklı olduğu için elektriğe gösterdiği zorluk da farklıdır. Bakır tel ile demir telin direnci aynı değildir.
Cevap: D (Doğru)
2. Yalıtkanların direnci iletkenlere göre çok daha büyüktür.
Çözüm: Kesinlikle! Yalıtkanlar elektriği geçirmemek için çok büyük bir zorluk (direnç) gösterirler. Bu yüzden elektrik akımı üzerlerinden geçemez.
Cevap: D (Doğru)
3. Elektrikli ev aletlerinin tümü ısı üretir.
Çözüm: Elektrik akımı bir dirençten geçerken sürtünmeye benzer bir etkiyle ısı açığa çıkarır. Ütü gibi aletlerde bu istenen bir durumdur, bilgisayar gibi aletlerde ise istenmeyen bir durumdur ama yine de ısınırlar. Yani direnci olan her devre elemanı çalışırken ısınır.
Cevap: D (Doğru)
4. Şekerli su elektriği iletir.
Çözüm: İşte burada dikkatli olmalısın. Tuzlu su, limonlu su (asitli) elektriği iletir çünkü iyonlarına ayrışır. Ancak şeker suda moleküler olarak çözünür, iyon oluşturmaz. Bu yüzden şekerli su yalıtkandır, elektriği iletmez.
Cevap: Y (Yanlış)
5. Ampulün içindeki tel de bir dirençtir.
Çözüm: Ampulün içindeki tungsten tel (flaman), elektrik akımına karşı yüksek direnç gösterir. Bu direnç sayesinde tel o kadar çok ısınır ki akkor hale gelip ışık yayar. Yani o tel aslında bir dirençtir.
Cevap: D (Doğru)
Çalışmalarında başarılar dilerim! Anlamadığın bir yer olursa sormaktan çekinme.