Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle Fen Bilimleri dersinin en temel ve keyifli konularından biri olan “Maddenin Tanecikli Yapısı” üzerine hazırlanmış bu çalışma kağıdını inceleyeceğiz. Maddelerin görünmeyen o küçük dünyasına inip, taneciklerin nasıl davrandığını birlikte keşfedeceğiz. Hazırsan kalemini eline al, başlıyoruz!
B. Aşağıdaki ifadeler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” kutucuğuna “✓” işareti koyunuz.
Bu bölümde bizden maddelerin özellikleri hakkında verilen bilgilerin doğruluğunu kontrol etmemiz isteniyor. Adım adım gidelim:
- 1. Maddeler kendilerinden daha küçük taneciklerden oluşur.
Çözüm: Evet, çevremizde gördüğümüz canlı cansız bütün maddeler, gözle göremeyeceğimiz kadar küçük yapılardan, yani taneciklerden (atomlardan) oluşur. Bu, maddenin en temel tanımıdır.
Sonuç: Doğru (D) - 2. Maddeyi oluşturan tanecikler arasında boşluk yoktur.
Çözüm: Burada dikkatli olmalısın. Maddeler ne kadar sert veya sıkı görünürse görünsün (katılar dahil), tanecikleri arasında mutlaka az da olsa boşluk vardır. Hiç boşluk yoktur demek yanlıştır. Katılarda boşluk çok azdır, gazlarda ise çok fazladır ama mutlaka vardır.
Sonuç: Yanlış (Y) - 3. Maddeyi oluşturan tanecikler hareket eder.
Çözüm: Kesinlikle! Maddenin tanecikleri asla durmaz. Katı, sıvı veya gaz olsun, tüm tanecikler sürekli hareket halindedir. Kimi sadece titrer, kimi yer değiştirir ama hepsi hareketlidir.
Sonuç: Doğru (D) - 4. Katı maddelerin tanecikleri hem titreşim hem öteleme hareketi yapar.
Çözüm: Şimdi düşünelim; katı maddeler (mesela bir taş) olduğu yerde akıp gider mi? Hayır. Katı tanecikleri birbirine çok sıkı tutunduğu için sadece oldukları yerde titreşim hareketi yapabilirler. Öteleme (yer değiştirme) hareketi yapamazlar. Öteleme hareketini sıvılar ve gazlar yapar.
Sonuç: Yanlış (Y) - 5. Gaz maddelerin tanecikleri arasındaki boşluk çok fazladır.
Çözüm: Gazları düşün, bir odaya sıktığın parfüm her yere yayılır değil mi? Çünkü tanecikleri birbirinden çok uzaktır ve bağımsız hareket ederler. Aralarındaki boşluk, katı ve sıvılara göre çok daha fazladır.
Sonuç: Doğru (D)
C. Aşağıdaki cümlelerde verilen boşluklara cümlenin anlamına göre “artar” veya “azalır” ifadelerinden uygun olanını örnekteki gibi yazınız.
Bu bölümde hal değişimlerinin tanecikler üzerindeki etkisini hatırlayalım. Unutma; madde ısı aldığında (erime, buharlaşma, süblimleşme) tanecikler enerjilenir, hızlanır ve birbirinden uzaklaşır. Isı verdiğinde (donma, yoğuşma, kırağılaşma) ise tam tersi olur.
- 2. Yoğuşan maddenin taneciklerinin hareketliliği ……………………
Çözüm: Yoğuşma, gaz halden sıvı hale geçiştir. Madde ısı kaybeder, tanecikler enerjisini yitirir ve yavaşlar. Yani hareketlilik düşer.
Cevap: azalır - 3. Süblimleşen maddenin taneciklerinin hareketliliği ……………………
Çözüm: Süblimleşme, katıdan doğrudan gaza geçiştir. Tanecikler çok fazla ısı alarak birdenbire serbest kalır ve çok hızlı hareket etmeye başlarlar.
Cevap: artar - 4. Donan maddenin tanecikleri arasındaki boşluk ……………………
Çözüm: Donma, sıvıdan katıya geçiştir. Tanecikler düzenli bir yapıya geçer ve birbirine daha çok yaklaşır (suyun donması istisnadır ama genel kural olarak maddeler donarken sıkılaşır). Bu yüzden boşluk azalır.
Cevap: azalır - 5. Kırağılaşan maddenin taneciklerinin hareketliliği ……………………
Çözüm: Kırağılaşma, gaz halindeki bir maddenin sıvılaşmadan direkt katıya dönmesidir. Gaz tanecikleri çok hızlıdır, katı tanecikleri ise sadece titrer. Yani hareketlilik ciddi oranda düşer.
Cevap: azalır - 6. Buharlaşan maddenin tanecikleri arasındaki boşluk ……………………
Çözüm: Buharlaşma sıvıdan gaza geçiştir. Gaz haline geçen tanecikler birbirinden kopar ve uzaklaşır. Aralarındaki mesafe (boşluk) en üst seviyeye çıkar.
Cevap: artar
Ç. Aşağıda verilen üçlü sözcük gruplarından örnekteki gibi anlamlı cümleler oluşturunuz.
Burada bize verilen kelimeleri kullanarak fen bilgisi mantığına uygun, doğru cümleler kurmamız gerekiyor. Hadi kelimeleri birleştirelim:
- 2. Sıvı, öteleme, titreşim
Çözüm: Sıvıların hareket özelliklerini hatırlayalım. Sıvılar akışkandır (öteleme yapar) ve aynı zamanda tanecikleri titrer.
Cümle: Sıvı maddelerin tanecikleri hem titreşim hem de öteleme hareketi yapar. - 3. Gaz, boşluk, tanecik
Çözüm: Gazların en belirgin özelliği taneciklerinin birbirinden çok uzak olmasıdır.
Cümle: Gaz maddeleri oluşturan tanecikler arasındaki boşluk çok fazladır. - 4. Madde, tanecik, küçük
Çözüm: Maddenin tanımını yaparken bu kelimeleri kullanabiliriz.
Cümle: Maddeler, tanecik adı verilen çok küçük yapılardan oluşur. - 5. Gaz, sıkıştırılma, deodorant
Çözüm: Gazların boşluklu yapısı sayesinde sıkıştırılabildiğini ve bunun günlük hayattaki kullanımını anlatabiliriz.
Cümle: Gazlar sıkıştırılma özelliği sayesinde deodorant şişelerine doldurulabilir.
İşte bu kadar! Maddenin tanecikli yapısını ve hal değişimlerinin bu yapıya etkisini harika bir şekilde tekrar etmiş olduk. Anlamadığın bir yer olursa sormaktan çekinme. İyi çalışmalar dilerim!