Soru: Deneyin Yapılışı 1. Aşama – Gözlem ve Tablo Doldurma
“Buzu oluşturan tanecikler arasındaki boşluk ve taneciklerin hareketliliğinin nasıl olabileceğini aşağıdaki tabloya çizelim.”
Çözüm ve Açıklama:
Merhaba sevgili öğrencim, öncelikle bu sayfadaki konumuz maddenin halleri ve tanecikli yapı. Fen Bilimleri dersinin en temel ve en zevkli konularından birindeyiz. Görseldeki deneyin 1. aşamasında bizden buzun, yani suyun katı halinin özelliklerini tabloya işlememiz isteniyor. Gel bunu seninle adım adım analiz edelim.
Adım 1: Maddenin Fiziksel Hâlini Belirleyelim
Deneyde beherglasın içine koyduğumuz madde nedir? Buz. Peki buz, maddenin hangi hâlidir? Harikasın, tabii ki katı hâlidir. Demek ki bu tabloyu doldururken katı maddelerin genel özelliklerini hatırlamamız gerekiyor.
Adım 2: Tablonun Sol Kısmı (Tanecikler Arasındaki Boşluk)
Tablonun sol tarafındaki kutucukta “Buzu oluşturan tanecikler arasındaki boşluk” başlığı var. Katı maddeleri düşünelim:
- Katı maddeleri oluşturan tanecikler birbirine çok yakındır.
- Tanecikler arasında neredeyse hiç boşluk yoktur (yok denecek kadar azdır).
- Tanecikler düzenli bir şekilde istiflenmiştir.
Buraya ne çizmelisin?
Bu kutucuğun içine birbirine tamamen değen, aralarında boşluk kalmayacak şekilde düzenli sıralanmış yuvarlaklar (küreler) çizmelisin. Tıpkı bir tepsiye düzenli dizilmiş misketler gibi düşünebilirsin.
Adım 3: Tablonun Sağ Kısmı (Taneciklerin Hareketliliği)
Tablonun sağ tarafındaki kutucukta “Buzu oluşturan taneciklerin hareketliliği” başlığı var. Şimdi katı taneciklerinin nasıl hareket ettiğini hatırlayalım:
- Katı tanecikleri birbirine çok sıkı bağlı olduğu için yer değiştiremezler (öteleme yapamazlar).
- Kendi etraflarında dönemezler.
- Sadece bulundukları yerde titreşim hareketi yaparlar. Yani oldukları yerde titrerler.
Buraya ne çizmelisin veya yazmalısın?
Çizdiğin o sıkışık yuvarlakların yanına, onların titrediğini gösteren minik titreşim çizgileri (parantez işareti gibi (( )) ) koyabilirsin. Altına da şu notu düşebilirsin: “Sadece titreşim hareketi yapar.”
Özetle:
Bu etkinlikte buzun katı olduğunu fark edip, katıların taneciklerinin “boşluksuz/sıkı” olduğunu ve sadece “titreşim” hareketi yaptığını göstermiş olduk. Bir sonraki aşamada buzu ısıttığımızda sıvı hale geçeceği için boşluklar biraz artacak ve hareketlilik değişecektir, ama şu an sadece katı halini çizmen yeterli. Başarılar dilerim!