Merhaba sevgili öğrencim. Fen Bilimleri dersinde öğrendiğimiz “Maddenin Tanecikli Yapısı ve Sesin Yayılması” konusunu harika bir etkinlikle pekiştireceğiz. Senin için bu soruları tane tane inceledim. Hadi gel, cevaplara birlikte bakalım.
1. a. Sesin bu maddelerdeki süratini karşılaştırınız. Ses hangi maddede en süratli hareket eder? Nedenini aşağıdaki noktalı yere yazınız.
Bu soruyu çözerken görseldeki tanecik modellerini iyi incelememiz gerekiyor. Çözümü şöyle yapalım:
- Adım 1: Görsellere baktığımızda; KATI modelinde taneciklerin birbirine çok sıkı kenetlendiğini ve aralarında neredeyse hiç boşluk olmadığını görüyoruz. SIVI modelinde tanecikler arasında biraz boşluk var. GAZ modelinde ise tanecikler birbirinden çok uzak ve bağımsız duruyor.
- Adım 2: Sesin nasıl yayıldığını hatırla. Ses, taneciklerin titreşerek birbirine çarpması sonucu yayılır. Bunu sınıfta yan yana dizilmiş öğrenciler gibi düşünebilirsin. Eğer öğrenciler birbirine kol kola girecek kadar yakınsa (Katı), birinin kımıldaması diğerine hemen iletilir. Ama öğrenciler birbirinden çok uzaksa (Gaz), haberleşmeleri (sesin iletimi) zaman alır.
- Adım 3: Tanecikler birbirine ne kadar yakınsa, ses enerjisi o kadar hızlı aktarılır. Bu yüzden taneciklerin en sık olduğu katı hâlde ses en hızlıdır.
Cevap ve Açıklama:
Sesin sürati sıralaması şöyledir: Katı > Sıvı > Gaz. Yani ses, en süratli KATI maddelerde hareket eder.
Nedeni ise şudur: Katı maddeleri oluşturan tanecikler birbirine çok yakındır (boşluk yok denecek kadar azdır). Tanecikler birbirine ne kadar yakın olursa, titreşim (ses enerjisi) bir tanecikten diğerine o kadar çabuk aktarılır. Gazlarda tanecikler arası boşluk çok fazla olduğu için ses en yavaş gazlarda yayılır.
1. b. Ses boşlukta yayılabilir mi? Neden? Kısaca aşağıdaki noktalı yere yazınız.
Uzay filmlerini düşünelim ama bilimsel gerçeklerle hareket edelim. İşte cevabımız:
- Adım 1: Bir önceki soruda sesin yayılması için “taneciklerin birbirine çarpması” gerektiğini söylemiştik. Yani sesin yolculuk yapabilmesi için bir “yola” yani maddesel bir ortama (hava, su, demir gibi) ihtiyacı vardır.
- Adım 2: “Boşluk” kelimesi, içinde hiçbir maddenin, havanın veya taneciğin olmadığı ortam demektir.
- Adım 3: Eğer ortamda titreşecek ve sesi taşıyacak hiçbir tanecik yoksa, ses de ilerleyemez.
Cevap ve Açıklama:
Hayır, ses boşlukta yayılamaz.
Nedeni ise şudur: Sesin oluşabilmesi ve yayılabilmesi için maddesel bir ortama (taneciklere) ihtiyaç vardır. Boşlukta titreşimi alıp diğer noktaya taşıyacak atom veya moleküller bulunmadığı için ses iletimi gerçekleşmez. Bu yüzden Güneş’teki patlamaların sesini Dünya’dan duyamayız çünkü uzay büyük bir boşluktur.