Merhaba sevgili 4. sınıf öğrencim! Fen Bilimleri dersimizden “Kuvvetin Etkileri” konusunu ne kadar iyi öğrendiğimizi görmek için harika bir değerlendirme sorusu hazırlamışlar. Hadi gel, bu soruları birlikte adım adım çözelim ve konuyu iyice pekiştirelim.
1. BÖLÜM SONU DEĞERLENDİRME
A) Aşağıdaki ifadelerin bazıları doğru, bazıları yanlıştır. Şemadaki bilgilerin doğru ya da yanlış olduğuna karar vererek ilerleyiniz. Ulaştığınız çıkışı işaretleyiniz.
Şemadaki ilk ifademiz şöyle:
“Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.”
Şimdi düşünelim bakalım, bir topu ileri doğru yuvarlarken ona arkadan itmeye devam edersek ne olur? Top daha da hızlanır, değil mi? Yani, hareketle aynı yönde kuvvet uygularsak cisim hızlanır. Hareketle zıt yönde kuvvet uygularsak yavaşlar. Bu durumda ilk ifademiz yanlış. Şemada ‘Y’ (Yanlış) çıkışını işaretlememiz gerekiyor.
Şimdi ‘Y’ çıkışından ilerleyelim. Karşımıza şu çıkıyor:
“Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.”
Bu ifade doğru mu sence? Evet, doğru! Duran bir sandalyeyi itmeden veya çekmeden kendi kendine hareket etmesini bekleyemeyiz. Duran bir cismi hareket ettirmek için mutlaka bir kuvvet uygulamalıyız. Bu yüzden bu ifade doğru. Şemada ‘D’ (Doğru) çıkışını işaretlememiz gerekiyor.
Şimdi ‘D’ çıkışından ilerleyelim. Karşımıza iki seçenek çıkıyor:
Seçenek 1: Buzdolabının kapağını açarken çekme kuvveti uygularız.
Buzdolabının kapağını açarken ne yaparız? Kapağı kendimize doğru çekeriz, değil mi? Bu da bir çekme kuvvetidir. Bu ifade doğru. Bu çıkıştan ilerleyelim.
Seçenek 2: Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.
Bu ifadeyi zaten az önce doğru bulmuştuk. Bu da bizi bir başka doğru çıkışa götürüyor.
Şimdi ilk doğru ifadeden devam edelim. Buzdolabı örneğinden sonra karşımıza çıkanlar:
Alt Seçenek 1: Piste inen uçağın hareketi, kuvvetin yavaşlatıcı etkisine örnektir.
Uçak piste inerken hızını azaltır, yani yavaşlar. Bu yavaşlama, uçağın hareket yönünün tersine uygulanan hava direnci gibi kuvvetlerden kaynaklanır. Bu da yavaşlatıcı bir kuvvettir. Bu ifade doğru. Bu çıkıştan ilerleyelim.
Alt Seçenek 2: Hareket halindeki cisimlerin hızını artırmak için cisimlere hareket yönlerinde kuvvet uygulanır.
Evet, bir cismin hızını artırmak istiyorsak, onun hareket ettiği yönde kuvvet uygulamalıyız. Mesela bisiklet sürerken pedallara hareket yönünde bastıkça hızlanırız. Bu ifade de doğru. Bu çıkıştan ilerleyelim.
Şimdi ‘Piste inen uçağın hareketi, kuvvetin yavaşlatıcı etkisine örnektir.’ seçeneğinden ‘D’ (Doğru) çıkışına gidelim. Bu çıkışta 1. Çıkış yazıyor. Demek ki ilk doğru cevabımız 1. Çıkış.
Şimdi ikinci doğru ifadeden devam edelim. ‘Hareket halindeki cisimlerin hızını artırmak için cisimlere hareket yönlerinde kuvvet uygulanır.’ seçeneğinden ‘D’ (Doğru) çıkışına gidelim. Bu çıkışta 4. Çıkış yazıyor. Demek ki ikinci doğru cevabımız 4. Çıkış.
Şimdi şemada ‘Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.’ ifadesinden ‘Y’ (Yanlış) çıkışına gidelim. Bu çıkışta şunlar yazıyor:
“Cisimlere uygulanan bükme, sıkma, vurma, germe gibi kuvvetlerin etkisiyle cisimlerin şekli değişir.”
Bu ifade doğru. Eğer bir topu sıkarsak şekli değişir, bir kağıdı buruşturursak şekli değişir. Ama biz ‘Y’ (Yanlış) çıkışından ilerlediğimiz için bu ifadeyi doğru bulup ‘Y’ çıkışını işaretlememeliyiz. Demek ki bu yol yanlış.
Şimdi ‘Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.’ ifadesinden ‘D’ (Doğru) çıkışına gidelim. Bu çıkışta şunlar yazıyor:
“Kâğıt, oyun hamuru gibi cisimlere uygulanan kuvvet ortadan kalktığında cisimler eski hâline döner.”
Bu ifade genellikle yanlıştır. Oyun hamurunu sıkıp bıraktığımızda eski haline dönmez, şekli bozulur. Kâğıdı buruşturduğumuzda da eski haline dönmez. Bu yüzden bu ifade yanlış. Biz ‘D’ (Doğru) yolundan ilerlediğimiz için bu doğru çıkış bizi yanlış bir yere götürdü. Demek ki bu yol da yanlış.
O zaman baştaki şemada “Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.” ifadesinin ‘Y’ (Yanlış) çıkışına gidelim. Bu çıkışta şunlar yazıyor:
“Cisimlere uygulanan bükme, sıkma, vurma, germe gibi kuvvetlerin etkisiyle cisimlerin şekli değişir.”
Bu ifade doğru. Bu doğru çıkış bizi 7. Çıkış‘a götürüyor. Demek ki bir doğru cevabımız da 7. Çıkış.
Şimdi şemada “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesinin ‘D’ (Doğru) çıkışına gidelim. Bu çıkışta şunlar yazıyor:
“Buzdolabının kapağını açarken çekme kuvveti uygularız.”
Bu ifade doğru. Bu doğru çıkış bizi 2. Çıkış‘a götürüyor. Demek ki bir doğru cevabımız da 2. Çıkış.
Şimdi şemada “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesinin ‘D’ (Doğru) çıkışına gidelim. Bu çıkışta şunlar yazıyor:
“Hareket halindeki cisimlerin hızını artırmak için cisimlere hareket yönlerinde kuvvet uygulanır.”
Bu ifade doğru. Bu doğru çıkış bizi 4. Çıkış‘a götürüyor. Demek ki bir doğru cevabımız da 4. Çıkış. (Bunu zaten bulmuştuk)
Şimdi şemada “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesinin ‘Y’ (Yanlış) çıkışına gidelim. Bu çıkışta şunlar yazıyor:
“Piste inen uçağın hareketi, kuvvetin yavaşlatıcı etkisine örnektir.”
Bu ifade doğru. Ama biz ‘Y’ (Yanlış) çıkışından ilerlediğimiz için bu doğruyu yanlış olarak alıp ilerlemeliyiz. Bu da bizi yanlış bir yola götürür.
Şimdi şemada “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesinin ‘Y’ (Yanlış) çıkışına gidelim. Bu çıkışta şunlar yazıyor:
“Hareket halindeki cisimlerin hızını artırmak için cisimlere hareket yönlerinde kuvvet uygulanır.”
Bu ifade doğru. Ama biz ‘Y’ (Yanlış) çıkışından ilerlediğimiz için bu doğruyu yanlış olarak alıp ilerlemeliyiz. Bu da bizi yanlış bir yola götürür.
Gördüğümüz gibi, şemayı takip ederken dikkatli olmamız gerekiyor. Tekrar baştan alalım ve doğru ilerleyelim.
Adım 1: “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesi yanlıştır. Bu yüzden ‘Y’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 2: ‘Y’ çıkışından sonra karşımıza “Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 3: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza iki seçenek çıkıyor. İlk seçenek: “Buzdolabının kapağını açarken çekme kuvveti uygularız.” Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 4: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza “Piste inen uçağın hareketi, kuvvetin yavaşlatıcı etkisine örnektir.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz ve 1. Çıkış‘a ulaşıyoruz.
Şimdi farklı bir yoldan ilerleyelim.
Adım 1: “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesi yanlıştır. Bu yüzden ‘Y’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 2: ‘Y’ çıkışından sonra karşımıza “Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 3: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza iki seçenek çıkıyor. İkinci seçenek: “Hareket halindeki cisimlerin hızını artırmak için cisimlere hareket yönlerinde kuvvet uygulanır.” Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 4: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza “Hareket halindeki cisimlerin hızını artırmak için cisimlere hareket yönlerinde kuvvet uygulanır.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz ve 4. Çıkış‘a ulaşıyoruz.
Şimdi de diğer yoldan gidelim.
Adım 1: “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesi yanlıştır. Bu yüzden ‘Y’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 2: ‘Y’ çıkışından sonra karşımıza “Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 3: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza iki seçenek çıkıyor. İlk seçenek: “Buzdolabının kapağını açarken çekme kuvveti uygularız.” Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 4: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza “Hareket halindeki cisimlerin hızını artırmak için cisimlere hareket yönlerinde kuvvet uygulanır.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz ve 4. Çıkış‘a ulaşıyoruz. (Tekrar 4. Çıkış’a ulaştık, bu da doğru olduğunu gösteriyor)
Şimdi de şemanın sağ tarafına bakalım.
Adım 1: “Hareket halindeki cisimlere hareketle aynı yönde kuvvet uygulandığında cisim yavaşlar.” ifadesi yanlıştır. Bu yüzden ‘Y’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 2: ‘Y’ çıkışından sonra karşımıza “Duran bir cismi hareket ettirmek için dışarıdan kuvvet uygulamak gerekir.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 3: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza iki seçenek çıkıyor. İlk seçenek: “Buzdolabının kapağını açarken çekme kuvveti uygularız.” Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz.
Adım 4: ‘D’ çıkışından sonra karşımıza “Cisimlere uygulanan bükme, sıkma, vurma, germe gibi kuvvetlerin etkisiyle cisimlerin şekli değişir.” ifadesi çıkıyor. Bu ifade doğrudur. Bu yüzden ‘D’ çıkışına gidiyoruz ve 7. Çıkış‘a ulaşıyoruz.
Demek ki, şemadaki ilerleyişimize göre doğru çıkışlar şunlardır:
1. Çıkış
2. Çıkış
4. Çıkış
7. Çıkış
B) Aşağıdaki paragrafa göre soruları yanıtlayınız.
Çiğdem, arkadaşı Alper’le önce salıncakta sallanmış, sonra düz kaydıraktan kaymıştır. Ardından tahterevallide eğlenmişlerdir. Bu sırada arkadaşları Defne bisikletini park ederek yanlarına gelmiştir.
1. Çiğdem ve Alper’in salıncakta sallanması kuvvetin etkisiyle oluşan hangi harekete örnektir?
Salıncakta sallanırken ileri geri hareket ederiz. Bu hareket titreşim veya salınım hareketidir. Kuvvet, cisimleri hareket ettirir ve yönlerini değiştirir. Salıncakta sallanmak, bir kuvvetin etkisiyle cismin dengede olduğu noktadan iki yana doğru hareket etmesidir. Bu hareket ileri-geri hareket veya salınım hareketi olarak adlandırılır.
Sonuç: Salınım hareketi
2. Kaydıraktan kayarken ve tahterevallide oynarken kuvvetin etkisiyle oluşan hangi hareketler gözlemlenir? Sırasıyla yazınız.
Kaydıraktan kayarken: Kaydıraktan kayarken yer çekimi kuvveti ve sürtünme kuvveti etki eder. Bu kuvvetler sayesinde kaydıraktan aşağı doğru kayma hareketi yaparız. Yani cisim düz bir çizgide hareket eder. Bu harekete öteleme hareketi de diyebiliriz.
Tahterevallide oynarken: Tahterevalli, iki kişinin karşılıklı oturup bir ucuna basarak diğer ucunu havaya kaldırıp indirdiği bir alettir. Bu hareket de bir yukarı-aşağı hareket veya salınım hareketi olarak düşünülebilir. Bir taraf yükselirken diğer taraf alçalır ve bu durum sürekli tekrarlanır. Bu hareket de kuvvetin etkisiyle cismin yer değiştirmesi ve yön değiştirmesi ile ilgilidir.
Sonuç: Öteleme hareketi ve Salınım hareketi
3. Defne’nin bisikleti park etmesi kuvvetin etkisiyle oluşan hangi harekete örnektir?
Defne bisikletini park ederken ne yapar? Bisikleti durdurmak için frenlere basar. Frenler, tekerleklerin dönmesini engelleyerek bisikleti yavaşlatır ve sonunda durdurur. Yani burada kuvvet, cismin hareketini değiştirme (yavaşlatma ve durdurma) etkisine örnektir. Bisikletin park edilmesi, yani durdurulması, hareketin sona ermesi demektir. Bu da kuvvetin hareketi durdurma etkisine bir örnektir.
Sonuç: Hareketi durdurma
Umarım bu çözümlerimiz sana yardımcı olmuştur. Fen Bilimleri dersinde başarılar dilerim!