Merhaba sevgili 4. sınıf öğrencileri! Ben sizin Fen Bilimleri öğretmeninizim. Bugün birlikte kuvvetin etkilerini keşfedeceğiz. Sayfamızda yer alan etkinlikleri adım adım inceleyip, soruları birlikte çözeceğiz. Hazırsanız başlayalım!
PEKİŞTİRELİM
Kuvvetin Etkilerini Belirliyorum
Aşağıdaki hareket durumlarının kuvvetin hangi etkisine uygun olduğunu belirleyiniz. Belirlediğiniz hareket durumunun numarasını ilgili alana yazınız. Numaraları birden fazla. etki için kullanabilirsiniz.
1. Masa tenisi oynarken rakete çarpan topun hareketi
2. Otobüsün durağa yaklaşırken yaptığı hareket
3. Limandan ayrılan geminin hareketi
4. Virajı dönen aracın hareketi
5. Yokuş aşağı yuvarlanan topun hareketi
6. Kale direğine çarpan topun hareketi
7. Yağmurdan kaçan insanların yaptığı hareket
8. Yeşil ışık yandığında aracın yaptığı hareket
9. Piste inen uçağın hareketi
10. Frene basıldığında bisikletin yaptığı hareket
Çözüm:
Bu soruda, verilen hareket durumlarının kuvvetin hangi etkisine uyduğunu bulmamız isteniyor. Kuvvetin etkileri arasında hızlanma, yavaşlama ve yön değiştirme bulunur. Şimdi her bir maddeyi inceleyelim ve doğru yere yerleştirelim.
Adım 1: Hızlanma hareketlerini belirleyelim.
Hızlanma, bir cismin hareket hızının artması demektir. Yani bir cisim daha hızlı gitmeye başlar. Bakalım hangi hareketler hızlanmaya örnektir:
- 1. Masa tenisi oynarken rakete çarpan topun hareketi: Raket topla çarpınca top hızlanır.
- 7. Yağmurdan kaçan insanların yaptığı hareket: İnsanlar yağmurdan kaçarken daha hızlı koşar.
- 8. Yeşil ışık yandığında aracın yaptığı hareket: Yeşil ışık yanınca araba hızlanır.
- 9. Piste inen uçağın hareketi: Uçak piste indikten sonra hızını azaltır, yani yavaşlar. Bu madde hızlanma değil, yavaşlama ile ilgilidir.
Bu nedenle, hızlanma hareketleri şunlardır:
Hızlanma Hareketi
- 1
- 7
- 8
Adım 2: Yavaşlama hareketlerini belirleyelim.
Yavaşlama, bir cismin hareket hızının azalması demektir. Yani bir cisim daha yavaş gitmeye başlar. Hangi hareketler yavaşlamaya örnektir bakalım:
- 2. Otobüsün durağa yaklaşırken yaptığı hareket: Otobüs durağa yaklaşırken hızını azaltır, yani yavaşlar.
- 6. Kale direğine çarpan topun hareketi: Top direğe çarpınca durur veya yavaşlar.
- 9. Piste inen uçağın hareketi: Uçak piste indikten sonra hızını azaltır, yani yavaşlar.
- 10. Frene basıldığında bisikletin yaptığı hareket: Frene basınca bisiklet yavaşlar ve durur.
Bu nedenle, yavaşlama hareketleri şunlardır:
Yavaşlama Hareketi
- 2
- 6
- 9
- 10
Adım 3: Yön değiştirme hareketlerini belirleyelim.
Yön değiştirme, bir cismin hareket ettiği doğrultunun değişmesi demektir. Yani cisim dümdüz gitmek yerine sağa, sola döner veya başka bir yöne hareket eder. Hangi hareketler yön değiştirmeye örnektir bakalım:
- 3. Limandan ayrılan geminin hareketi: Gemi limandan ayrılırken yönünü değiştirebilir.
- 4. Virajı dönen aracın hareketi: Araç virajı dönerken yönünü değiştirir.
- 5. Yokuş aşağı yuvarlanan topun hareketi: Yokuş aşağı yuvarlanan top yokuşun eğimine göre yönünü değiştirebilir.
Bu nedenle, yön değiştirme hareketleri şunlardır:
Yön Değiştirme Hareketi
- 3
- 4
- 5
Sonuç:
Hızlanma Hareketi
- 1
- 7
- 8
Yavaşlama Hareketi
- 2
- 6
- 9
- 10
Yön Değiştirme Hareketi
- 3
- 4
- 5
Kuvvetin Şekil Değiştirici Etkisi
Cisimlere uygulanan bükme, vurma, sıkma ve germe gibi kuvvetlerin etkisiyle cisimlerin şekli değişir. Kabuklu kuru yemiş, yumurta, kâğıt, plastik bardak, bakır tel, oyun hamuru, teneke kutu gibi cisimler kuvvet uygulandığında şekli değişen cisimlerdendir.
Paket lastiği, balon, sünger gibi esnek cisimlere uygulanan kuvvet ortadan kalktığında bu cisimler eski şekillerine geri döner.
Bu bölümde ise kuvvetin cisimlerin şeklini nasıl değiştirdiğini görüyoruz. Bazı cisimlere kuvvet uyguladığımızda şekilleri kalıcı olarak değişir, bazıları ise eski hallerine döner.
Görsel 3.6. Kuvvetin Etkisiyle Şekil Değiştiren Nesneler
Görselde, balon hayvanlar ve oyun hamurundan yapılmış çeşitli şekiller görüyoruz. Balon hayvanlar, içine hava üflenerek şişirildiğinde şekil değiştirir. Oyun hamuruna ise bastırarak, sıkarak veya bükerek istediğimiz şekli verebiliriz. Bu cisimlere uygulanan kuvvet ortadan kalktığında, eğer cisim esnekse eski haline döner, eğer esnek değilse şekli değişmiş kalır.
ARAŞTIRALIM
Çömlek yapımında kuvvetin hangi etkilerinin bulunduğunu araştırınız. Araştırma sonuçlarını arkadaşlarınızla paylaşınız.
Çözüm:
Bu araştırma sorusu, çömlek yapımının kuvvetle olan ilişkisini anlamamızı sağlıyor. Çömlek yapımı, kuvvetin cisimlerin şeklini değiştirme etkisine harika bir örnektir.
Adım 1: Çömlek yapım sürecini düşünelim.
Çömlek yapılırken, usta eller kil hamurunu yoğurur, şekil verir, döndürür. Bu işlemler sırasında kil hamuruna çeşitli kuvvetler uygulanır.
Adım 2: Uygulanan kuvvetleri ve etkilerini belirleyelim.
- Yoğurma: Kili yoğururken onu sıkma ve germe kuvvetleri uygularız. Bu, kilin daha esnek ve şekil verilebilir olmasını sağlar. Bu kuvvetler, kilin yapısını düzenler ve onu çömlek yapımına hazırlar.
- Şekil Verme: Usta, eliyle kil hamurunu iterek, çekerek, bükerek çömleğin genel şeklini oluşturur. Bu, bükme ve sıkma kuvvetlerinin birleşimidir.
- Tekerlekte Şekil Verme: Çömlekçi tezgâhı üzerinde kil döndürülürken, usta elleriyle kile bastırır ve onu yavaşça yukarı doğru çeker. Bu hareketler, kile dairesel bir şekil verir ve aynı zamanda duvarlarının incelmesini sağlar. Burada hem bastırma (sıkma) hem de çekme (germe) ve döndürme kuvvetleri etkilidir.
- Kurutma ve Pişirme: Şekil verilen çömlek kurutulup fırında pişirildiğinde, kilin yapısı değişir ve sertleşir. Bu aşamada doğrudan kuvvet uygulanmasa da, kuruma ve pişirme sırasında oluşan ısı, çömleğin şeklini sabitleyen bir etki yaratır.
Sonuç:
Çömlek yapımında kuvvetin temel olarak şekil değiştirici etkisi görülür. Kil hamuruna uygulanan yoğurma, sıkma, germe, bükme ve döndürme gibi kuvvetler sayesinde kilin şekli istenilen çömlek formuna getirilir. Kuvvet ortadan kalktığında, kilin şekli değişmiş olarak kalır çünkü kuruma ve pişirme ile bu şekil kalıcı hale gelir.