Harika bir etkinlik! Merhaba sevgili 6. sınıf öğrencim, ben Fen Bilimleri öğretmenin. Şimdi birlikte bu bölüm sonu istasyonundaki ifadeleri tek tek inceleyelim ve hangilerinin doğru, hangilerinin yanlış olduğunu nedenleriyle birlikte bulalım. Hazır mısın? Haydi başlayalım!
Önce her bir ifadeyi dikkatlice okuyup mantığını anlayacağız, sonra da doğru mu yanlış mı olduğuna karar vereceğiz.
Soru 1:Isı alışverişi sonucu maddeler hâl değiştirebilir.
Çözüm: Bu ifadeyi düşünelim. Elimize bir buz parçası aldığımızda ne olur? Elimizdeki ısı buza geçer ve buz eriyerek suya dönüşür. Yani katı hâlden sıvı hâle geçer. Ya da suyu kaynattığımızda, su ısı alarak buharlaşır ve gaz hâline geçer. Gördüğün gibi, maddeler ısı aldığında veya verdiğinde bir hâlden başka bir hâle geçebiliyor. Bu yüzden bu ifade kesinlikle doğrudur.
Sonuç: DOĞRU
Soru 2:Demir bir çubuk büzülürken tanecikleri arasındaki mesafe artar.
Çözüm: “Büzülme” ne demekti, hatırlayalım. Maddelerin ısı vererek, yani soğuyarak hacimlerinin küçülmesiydi. Tanecikler soğuduğunda enerjileri azalır ve birbirlerine daha çok yaklaşırlar. Tıpkı üşüdüğümüzde birbirimize sokulmamız gibi! Dolayısıyla tanecikler arasındaki mesafe artmaz, tam tersine azalır. Mesafe artması “genleşme” olayında olur. Bu yüzden bu ifade yanlıştır.
Sonuç: YANLIŞ
Soru 3:Isı alan bakır büzülür.
Çözüm: Bir madde ısı aldığında tanecikleri daha hızlı hareket etmeye başlar ve birbirinden uzaklaşır. Bu olaya biz genleşme diyoruz. Yani ısı alan bir madde genleşir, hacmi artar. “Büzülme” ise ısı verdiğinde olur. Bakır da ısı aldığında genleşir, büzülmez. Bu ifade de yanlış.
Sonuç: YANLIŞ
Soru 4:Genleşen maddenin hacmi azalır.
Çözüm: “Genleşmek” kelimesinin anlamı zaten büyümek, genişlemek demektir. Bir madde genleştiğinde daha fazla yer kaplar. Daha fazla yer kaplamak demek, hacminin artması demektir. Hacminin azalması ise “büzülme” durumunda olur. Bu ifade, genleşmenin tanımına tamamen ters düşüyor.
Sonuç: YANLIŞ
Soru 5:Genleşme ve büzülme olayları birbirinin tersi olaylardır.
Çözüm: Genleşme, ısı alarak büyümedir. Büzülme, ısı vererek küçülmedir. Biri büyütürken diğeri küçültüyor. Biri sıcakla olurken diğeri soğukla. Evet, bu iki olay birbirinin tam zıttıdır. Bu ifade doğru!
Sonuç: DOĞRU
Soru 6:Sıcak havada metal çerçeveli gözlüğün camı düşebilir.
Çözüm: Bu çok güzel bir günlük hayat örneği. Sıcak havada hem metal çerçeve hem de cam genleşir. Ancak metallerin genleşme özelliği camdan daha fazladır. Yani metal çerçeve, içindeki camdan daha çok büyür. Çerçeve daha çok büyüyünce, camı sıkıca tutamaz ve cam gevşeyerek düşebilir. Bu ifade hayatın içinden ve doğru bir bilgi.
Sonuç: DOĞRU
Soru 7:Kürenin gravzant halkasından geçebilmesi için ısıtılması gerekir.
Çözüm: Gravzant halkası deneyini hatırlayalım. Normalde küre halkadan tam geçiyordu. Eğer biz küreyi ısıtırsak, küre genleşir ve büyür. Büyüyen bir küre halkadan artık geçemez! Kürenin geçmesi için ya küçülmesi (soğutulması) ya da halkanın deliğinin büyümesi (halkanın ısıtılması) gerekir. Küreyi ısıtmak işi daha da zorlaştırır. Bu yüzden ifade yanlış.
Sonuç: YANLIŞ
Soru 8:Binaların metal iskeletleri yapılırken genleşme özelliği dikkate alınır.
Çözüm: Kesinlikle evet! Büyük köprüler, binalar, demir yolları gibi yapılar inşa edilirken mühendisler yazın sıcakta metallerin genleşeceğini, kışın soğukta ise büzüleceğini hesaplarlar. Bu hareketlere izin verecek özel boşluklar bırakırlar. Eğer bu hesaplanmazsa yapılar bükülüp zarar görebilir. Bu yüzden bu ifade doğrudur.
Sonuç: DOĞRU
Soru 9:Genleşme saf maddeler için ayırt edici özelliktir.
Çözüm: Ayırt edici özellik neydi? Sadece o maddeye özgü olan, maddeleri tanımamızı sağlayan özelliklerdi (kaynama noktası, yoğunluk gibi). Her saf maddenin genleşme miktarı da farklıdır. Örneğin demir ile bakır aynı miktarda ısıtıldığında aynı miktarda genleşmezler. Bu fark sayesinde maddeleri birbirinden ayırt edebiliriz. Dolayısıyla genleşme (aslında genleşme katsayısı) ayırt edici bir özelliktir. Bu ifade doğru.
Sonuç: DOĞRU
Soru 10:Kışın elektrik tellerinin gerilmesi genleşme sonucu oluşur.
Çözüm: Kışın havalar soğuk olur. Soğuyan maddeler ne yapardı? Büzülürdü! Elektrik telleri de kışın soğuktan büzülerek kısalır. Kısalan bir tel de daha gergin hale gelir. Yani tellerin gerilmesi büzülme sonucudur, genleşme sonucu değil. Genleşme yazın olur ve teller sıcaktan uzayıp sarkar.
Sonuç: YANLIŞ
Soru 11:Rayların şekillerinin bozulmaması için aralarında boşluk bırakılır.
Çözüm: Tren rayları metalden yapılmıştır ve yazın sıcak günlerde güneşin altında çok ısınırlar. Isınan raylar genleşerek uzar. Eğer aralarında boşluk bırakılmazsa, uzayan raylar birbirini iter, bükülür ve tren kazalarına sebep olabilir. Bu boşluklar, raylara genleşmeleri için güvenli bir alan sağlar. Bu ifade de çok önemli ve doğru bir bilgidir.
Sonuç: DOĞRU
Soru 12:Termostatlar, genleşme prensibiyle çalışan araçlardır.
Çözüm: Ütü, fırın, buzdolabı gibi aletlerin belirli bir sıcaklığa gelince durmasını sağlayan aletlere termostat denir. Termostatların içinde, genleşme özellikleri farklı olan iki metal şerit yapıştırılmıştır. Isınınca biri diğerinden daha çok uzar ve bu şerit bükülür. Bu bükülme hareketi elektrik devresini açıp kapatarak aletin çalışmasını kontrol eder. Yani evet, termostatlar tamamen genleşme ilkesine göre çalışır. Bu ifade de doğru.
Sonuç: DOĞRU
Harika iş çıkardın! Şimdi tüm cevaplarımızı toparlayalım ve panonun altındaki doğru yerlere yazalım.
Doğru
- 1. Isı alışverişi sonucu maddeler hâl değiştirebilir.
- 5. Genleşme ve büzülme olayları birbirinin tersi olaylardır.
- 6. Sıcak havada metal çerçeveli gözlüğün camı düşebilir.
- 8. Binaların metal iskeletleri yapılırken genleşme özelliği dikkate alınır.
- 9. Genleşme saf maddeler için ayırt edici özelliktir.
- 11. Rayların şekillerinin bozulmaması için aralarında boşluk bırakılır.
- 12. Termostatlar, genleşme prensibiyle çalışan araçlardır.
Kısacası Doğru kutusuna yazılacak numaralar: 1, 5, 6, 8, 9, 11, 12
Yanlış
- 2. Demir bir çubuk büzülürken tanecikleri arasındaki mesafe artar.
- 3. Isı alan bakır büzülür.
- 4. Genleşen maddenin hacmi azalır.
- 7. Kürenin gravzant halkasından geçebilmesi için ısıtılması gerekir.
- 10. Kışın elektrik tellerinin gerilmesi genleşme sonucu oluşur.
Kısacası Yanlış kutusuna yazılacak numaralar: 2, 3, 4, 7, 10
Umarım tüm açıklamalar anlaşılır olmuştur. Konuyu çok iyi anladığına eminim. Bir sonraki etkinlikte görüşmek üzere!