Merhaba sevgili öğrencim, ben Fen Bilimleri öğretmenin. Haydi gel, bu değerlendirme sorularını birlikte adım adım, anlayarak çözelim. Takıldığın yer olursa açıklamalarımı dikkatle oku, eminim çok faydalı olacaktır. Başlayalım mı?
***
A) Verilen cümlelerdeki noktalı yerleri yukarıdaki ifadelerden uygun olanıyla tamamlayınız.
1. Atomun çekirdeğinde bulunan toplam proton sayısına ……………….. adı verilir.
Çözüm:atom numarası
Açıklama: Sevgili öğrencim, her elementin bir kimliği vardır, tıpkı senin T.C. kimlik numaran gibi. İşte atomlar için bu kimlik numarası, çekirdeğindeki proton sayısıdır. Proton sayısı bir elementin hangi element olduğunu belirler ve biz buna atom numarası deriz. Mesela, çekirdeğinde 6 proton olan atom her zaman karbon atomudur!
2. Atomun çekirdeğinde ……………….. ve ……………….. bulunur.
Çözüm:proton ve nötron
Açıklama: Bir atomu bir şeftali gibi düşünebilirsin. Şeftalinin ortasındaki sert çekirdek, atomun çekirdeğidir. Bu çekirdeğin içinde pozitif yüklü protonlar ve yüksüz olan nötronlar bulunur. Şeftalinin yediğimiz etli kısmı ise elektronların dolaştığı yerlere benzetilebilir.
3. Atomlarda elektronların bulunduğu varsayılan bölüme ……………….. denir.
Çözüm:katman
Açıklama: Atomun çekirdeğinin etrafında, elektronlar rastgele dolaşmazlar. Güneş sistemindeki gezegenlerin belirli yörüngelerde dönmesi gibi, elektronlar da belirli enerji seviyelerinde, yani katmanlarda dönerler.
4. Elementlerin tanınmasını sağlayan kısaltmalara ……………….. adı verilir.
Çözüm:sembol
Açıklama: Bütün dünyadaki bilim insanlarının aynı dili konuşabilmesi için elementlere kısa isimler, yani kısaltmalar verilmiştir. Örneğin, Hidrojen demek yerine “H”, Oksijen demek yerine “O” yazarız. Bu kısaltmalara sembol adını veriyoruz.
5. Şekerli su karışımı ……………….. yöntemiyle bileşenlerine ayrıştırılabilir.
Çözüm:buharlaştırma
Açıklama: Şekerli suyu düşünelim. Şeker, suyun içinde tamamen çözünmüştür. Eğer bu karışımdaki suyu yok edip şekeri geri kazanmak istersek, karışımı ısıtırız. Su, 100°C’de kaynayarak buharlaşır ve uçar gider. Geriye ise kabın dibinde sadece şeker kalır. Bu yöntemin adı buharlaştırmadır.
6. Farklı cins element atomlarının belli oranlarda bir araya gelip bağlanarak oluşturduğu saf maddeye ……………….. adı verilir.
Çözüm:bileşik
Açıklama: Bu tanım çok önemli! Mesela suyu (H₂O) düşünelim. Su, iki tane Hidrojen (H) ve bir tane Oksijen (O) atomunun birleşmesiyle oluşur. Hidrojen ve Oksijen farklı elementlerdir. Belli bir oranda (2’ye 1 oranında) bir araya gelerek yepyeni bir saf madde olan suyu, yani bir bileşik oluşturmuşlardır.
7. İki farklı maddeden oluşan homojen karışımlara ……………….. denir.
Çözüm:çözelti
Açıklama: Homojen karışım demek, karışıma baktığında her yerinde aynı özelliği görmen demektir. Tıpkı şekerli su gibi. Bardağın üstünden de alsan, altından da alsan tadı aynıdır, görüntüsü aynıdır. İşte bu tür homojen karışımlara özel bir isim veriyoruz: çözelti.
8. Evsel atıklar geri dönüşüm tesislerinde ayrıştırılıp ……………….. olarak kullanılır.
Çözüm:ham madde
Açıklama: Geri dönüşüm, çöpe attığımız kâğıt, plastik, cam gibi şeylerin yeniden üretime kazandırılmasıdır. Örneğin, eski gazeteler toplanır, fabrikada işlenir ve yeni bir defterin yapımında kullanılır. Yani o eski gazeteler, yeni defter için bir ham madde olmuş olur.
9. Genel olarak element ve bileşikler ……………….. olarak nitelendirilir.
Çözüm:saf madde
Açıklama: Fen bilimlerinde maddeleri iki ana gruba ayırırız: saf maddeler ve karışımlar. Tek tür tanecikten oluşan maddelere saf madde deriz. Saf maddeler de kendi içinde ikiye ayrılır: elementler (tek tür atomdan oluşanlar, mesela demir) ve bileşikler (farklı tür atomların birleşmesiyle oluşanlar, mesela su).
10. Bileşikleri oluşturan elementlerin sayı ve sembolleriyle ifadesine ……………….. denir.
Çözüm:formül
Açıklama: Nasıl ki elementleri sembollerle gösteriyorsak, bileşikleri de formüllerle gösteririz. Bu formüller, o bileşiğin içinde hangi elementten kaç tane olduğunu bize söyler. Mesela suyun formülü H₂O’dur. Bu, “içinde 2 Hidrojen, 1 Oksijen var” demenin kısa yoludur. İşte bu H₂O gösterimine formül diyoruz.
***
B) Aşağıdaki ifadelerin başındaki kutucuğa ifade doğruysa “D”, yanlışsa “Y” yazınız.
[ D ] 1. Maddelerin çözünme hızında temas yüzeyi, karıştırma ve sıcaklık etkilidir.
Açıklama: Bu ifade Doğru. Çayı düşünelim. Küp şekeri mi daha hızlı çözünür, toz şekeri mi? Tabi ki toz şeker, çünkü temas yüzeyi daha fazladır. Çayı karıştırırsak şeker daha hızlı çözünür. Sıcak çayda ise soğuk çaya göre çok daha hızlı çözünür. Demek ki bu üç faktör de çözünme hızını etkiliyor.
[ Y ] 2. Saf olanlar ve saf olmayanlar şeklinde iki çeşit element vardır.
Açıklama: Bu ifade Yanlış. Elementler, tanım gereği zaten saf maddelerdir. Bir elementin “saf olmayanı” olmaz, o zaman zaten başka bir maddeyle karışmış, yani bir “karışım” olmuş olur. Elementler her zaman saftır.
[ D ] 3. Çözeltiler, çözücü ve çözünen olmak üzere iki bileşenden oluşur.
Açıklama: Bu ifade Doğru. Şekerli su çözeltisini tekrar düşünelim. Suyu bol olan maddeye çözücü (suyu çözen), suyun içinde dağılan maddeye ise çözünen (şeker) deriz. Bu ikisi birleşince çözelti oluşur.
[ Y ] 4. Moleküller, ancak aynı cins atomların bir araya gelmesiyle oluşabilir.
Açıklama: Bu ifade Yanlış. Evet, aynı cins atomlar molekül oluşturabilir. Mesela havadaki oksijen, iki oksijen atomundan oluşan bir moleküldür (O₂). Ama farklı cins atomlar da molekül oluşturur! En güzel örnek sudur (H₂O). Hidrojen ve Oksijen atomları birleşerek su molekülünü oluşturur. Yani moleküller aynı VEYA farklı cins atomlardan oluşabilir.
[ Y ] 5. Kükürt elementi “K” sembolü ile ifade edilir.
Açıklama: Bu ifade Yanlış. Bu yaygın bir karıştırmadır. “K” sembolü Potasyum elementine aittir. Kükürt elementinin sembolü ise “S” harfidir.
[ D ] 6. Karıştırarak ya da sallayarak çözünebilen maddenin çözünme hızını artırabiliriz.
Açıklama: Bu ifade Doğru. Limonata yaparken şekeri kaşıkla karıştırmamızın sebebi budur. Karıştırma, çözünen taneciklerin çözücünün her yerine daha hızlı yayılmasını sağlar ve çözünmeyi hızlandırır.
[ Y ] 7. Kum-odun talaşı karışımını damıtma yöntemi uygulayarak birbirinden ayırabiliriz.
Açıklama: Bu ifade Yanlış. Damıtma, kaynama noktaları farklı olan sıvı-sıvı karışımları (mesela alkol-su) ayırmak için kullanılır. Kum ve odun talaşı ise katı-katı bir karışımdır. Bu karışımı ayırmak için suya atabiliriz. Odun talaşı suyun yüzeyinde yüzerken (yüzdürme), kum dibe çöker (çöktürme).
[ Y ] 8. Şekerli su, heterojen karışımlardan biridir.
Açıklama: Bu ifade Yanlış. Heterojen karışımlarda maddelerin farklı olduğunu gözümüzle görebiliriz (zeytinyağı-su gibi). Şekerli suda ise şeker tamamen çözündüğü için tek bir madde gibi görünür. Her yeri aynıdır. Bu yüzden şekerli su homojen bir karışımdır (yani bir çözeltidir).
[ D ] 9. Karton, kâğıt gibi maddelerin geri dönüşümü sağlanırsa ağaçların kesilmesi önlenebilir.
Açıklama: Bu ifade Doğru. Kâğıt ve kartonun ham maddesi ağaçlardır. Eğer kullandığımız kâğıtları geri dönüşüme atarsak, yeni kâğıt yapmak için daha az ağaç kesilmesi gerekir. Bu da ormanlarımızı korur.
[ D ] 10. Karışımları buharlaştırarak, yoğunluk farkından yararlanarak ve damıtarak bileşenlerine ayırabiliriz.
Açıklama: Bu ifade Doğru. Bunların hepsi farklı karışım türleri için kullanılan ayırma yöntemleridir. Tuzlu suyu buharlaştırma ile, zeytinyağı-su karışımını yoğunluk farkı ile (ayırma hunisi kullanarak), alkol-su karışımını ise damıtma ile ayırabiliriz.
[ Y ] 11. Atomun temel parçacıkları nötron ve elektronlardır.
Açıklama: Bu ifade Yanlış ve eksik! Atomun 3 temel parçacığı vardır. Çekirdekteki pozitif yüklü proton ve yüksüz nötron ile çekirdeğin etrafında dolanan negatif yüklü elektron. Cümlede proton unutulmuş.
[ D ] 12. Saf maddeler, element ve bileşik olarak sınıflandırılabilir.
Açıklama: Bu ifade Doğru. Bu, maddenin sınıflandırılmasının temel şemasıdır. Saf maddeler ya tek tür atomdan oluşan elementlerdir ya da farklı tür atomların birleşmesiyle oluşan bileşiklerdir.
***
Umarım tüm açıklamalar net ve anlaşılır olmuştur. Harika bir iş çıkardın! Unutma, fen bilimleri merak etmekle ve soru sormakla öğrenilir. Başarılar dilerim